Tahúy

Sa mga Insek, an bag-ong taon, base sa rilinya ada san mga bito’on. Maski sugad sini, sira man gihapon an nagpauna san  mga pagselebrar na in-hihimo ta niyan; sugad baga san pagtipon o paghanda sin mga pagkaon na talimon.Kun harani na an bag-ong taon san Insek, mabintahon an mga prutas na haros pamilya san kahel, sugad san lukban na daragko, mandarin na kolor-bulawan, nan san manglain-lain na klase sin ransas.Kun diri talimon, kolor-bulawan. Kun talimon nan kolor-bulawan, mas mayad. Ini ada an paagi sin pagpadaraw sin swerte, na kun babasahon sa kaisipan san Insek, kwarta o kayamanan o mayad na pagrigaton.

Pwera sini, mayon pa sira sin mga presko na durho sin sanga sini na mga kahel na insasab-it sa pag-isusulod san kanira balay.Padaraw man gihapon san swerte.May mga tradisyonal man sira na pagkaon, pagbado, nan kaugalian na inhihimo o nahihimo na hamok kun bag-ong taon nira.

Sayo san mga kaugalian nan inhihimo nira kun bag-ong taon, an pagpugkot sin mga produkto na may pulbura; an bagaw sadto sa Bulusan kwitis, rebentador, nan globo.

An kwitis, mga sinapsap na bala na surugad sin guramoy kadako, mga tolo na piye ada an kahalaba.Sa durho sini, may diyo na pulbura. Inaaraginsa ini patugbos, basi pagpugkuti san pabilo, sugad man hamok sin linalantay paitaas, imudon an naglalaad na pulbura; wara sin daghan na nabati kundi an siwik bag’o an saday na putok.Niyan, an gahoy sini, rocket.

An rebentador, diyo man na pulbura na pinutos sin trianggulo an itso na kun pinupugkutan an pabilo, naputok.Hadok sadto an kabataan, mala kay kun may naalidad, nagamit pa sin ipurugkot na halaba an garap’tan.Sayo man hamok sadto an kadako san rebentador, wara man sin daragko, wara man sin karabit.

An globo, binalay na sugad sin kinab’an—-o globo—-na may pabilo man sa sulod, na kun pinupugkutan, nalayog man, na naruyagan man pag-imodon.

patongAn paputok sadto sa Bulusan, kuru-kanyunay na patong.Mayad an mga ikatolo na bi’as hali sa gipuno’i.Mga tolo man na bi’as an laba.An duwa na bi’as sa durho, linuluho sin perno, nan linuluhu’an man sin saday sa puno.An gamit sini, diyo na gas nan sin kalayo na ipurugkot.Kun mapaso na an patong, padagos na an putok; mas dako na patong, mas makusog an putok, na kun may ibarala na sugad baga san lata, pwede man balahan na sugad sin ungod na kanyon.Diri man ini delikado kay maluway man an turon nanhugpa san bala.Kun may nakulugan man, badi an parapurot man hamok, nalugtok san bala na lata.

Sayo pa sadto na paputok, an pulbura sa papel de hapon, na sugad sin daragko na labak.Mahod tinutultog sin bato o martilyo.Kun gusto sin makusog, inuurupod an mga upat na labak, pinairarom sa bato, nan pinupunsagan man an bato.Kun diri, nahimo sin palayog, o kun niyan, dart. An mga kadailan sini, kautod na lawas sin raot na payong, na susuludan san pulbura na hali sa mga labak, na susulbungan naman sin tres pulgada na pako na linagadi an ulo nan hinigot sin lastiko. Sa durho sini, nahigot pa sin mga tolo na balukag basi matayo’on an layog.Paghugpa, di’anison man an putok.

Kun iba na, may nalagalag man na watusi, na masayunon pagpautukon kay an saday na pidaso, rinarag-od hamok san sinelas sa tinampo.Nakapangarat hamok, diri nakapakulog.

Sa Insek, an paputok ada, simbolo sin pag-alaw sin karat’an o nano man na diri dianis.Sa pagselebrar san Insek, sinasayo man hamok an papurutok, sa sayo na lugar, sa napagkasarayuan na adlaw nan oras.Pwera sini, diri man puro putok an nahihimo, kundi an di’anis na imodon na hali sa mga kwitis.Bagaw sa Ingles, fireworks o pyrotechnics. Hinahatagan sin puntos an imodon kaysa bati’on.Dahil sinarayo an gasto, mas napapadi’anis an mga imodon, mas naruyagan san mas daghan an selebrasyon.Pareho man kahalaga, wara sin perwisyo sa sadiri na sugad sin sunog, nan wara sin nakulugan o namamatay sa mga paputok.

San inirog ta an sugad sini na pagselebrar, malin napasobrahan man, kay daghanon an gasto, daghan an danyos, labi-labi pa an nakulugan.Kun imodon sa telebisyon, makangingirhat an nagkakatralakasan sin kamot, guramoy, braso, nan san nasusunugan o namamatay. Para kay maski sugad sini, malin wara man sin pagkahadok kay taon-taon, sugad man gihapon sini an nangyayari: selebrasyon na karaging. Bagaw so’n, mga pobrehon, pero nganaon man kun nagarasto sa paputok na pira man hamok na segundo an kaogmahan, kun kaogmahan man an dara san tingol.

lubakKun tutuuson kunta, pwede man an kalatahan na hinihig’tan nan dinadagnas sa tinampo na urukad-ukad; madatahan pa man yo’n na talagud-tagod na kalsada dini sa Bulusan.Aw, badi diri ta hamok aram, ma’o ugaring ini an patama-tama doon: inpapalupa an tinampo, basi pagselebrar ta san Bag’ong Taon, gagamiton ta na hamok ini na palagatakan san lata, sugad sin dako-dako na ira’idan.

Sa mga gurang, kun bag’ong taon mayon sin tahuy: an paghulit-hulit san kun nano man na kamutangan o nangyari na inabutan san pagtukal san taon.Kun magparanga ka ada, diri ka mahuhugak sa bilog na taon.Kun bwenason ka sa hweteng, badi kukupuhon mo an panggana sa bilog na taon.Badi kun mautudan ka sin guramoy pagtukal san taon, may utod ka na guramoy sa bilog na taon, o badi ngani sumobra pa. Kun sugad sini, badi niyan na maabot na taon, urukad-ukad pa gihapon an ato mga tinampo nan utay-utayay an mga tulay.Badi sa otro taon pa ini magkakahiringayad.

An abuton man san pagtukal-taon sin kapangingkudan doon sa mga medya-agwa nan piliw san tinampo, badi tahuyon man an taon sin kapalabay. Basi pa kun an mayad na panahon na diyo an bagyo nan malinaw an dagat matahuy man, basi may ikapisar man an mga Bulusanon; basi mayon sin ikarapital halimbawa sa cable tv, sa load san selpon, sa itorong-it, nan syempre sa itarangway. Para kay kun pag-abot san bag’o na taon, brawn’awt, tahuy man sini an pilikat-pikat san kuryente.

An pagtukal-taon, panahon man sin panuga.

‘Niyan na bag’ong taon”, tuga ni Kare, ‘di’ na nag’ud ako magbubuwa…’

‘Buwa yo’n’, panghimuwa ni Dyani.‘Ako, an ako mga utang, pangbabayaran ko na niyan na taon…’

‘Hmmm, kay diin ka man manguwa sin ibarayad?’

‘Aw, mapaManila ako, mahanap trabaho, para kay mautang ngon’a kunta ako sin iparasahi…’

‘Aw, para son’n. Doon na, pagbalik ko hali sa Tawog…’

‘Mga nano ka na oras mabalik…?’

‘Iniisip ko pa ngani kun nano na oras ako makadto…’

Sa kadaghanan, an Bag’ong Taon, may dara man na pagla’om.Basi pa kun mas mayad an maging swerte kun ikumparar sa nakaagi pa hamok.Basi pa kun an mga naghahanap sin trabaho, makaagi na; an mga tinugaan, maresibe na an mga tuga, an may inbabati, umayad na an pamati.

Bagaw ngani sa ato kun iba na, hapi nyunyer, na sa Ingles, Happy New Year!

Ika-traynta’i-tres na parte

San buhay pa an ama nira, nagsari man siya pag-iskwela.

Drayber yadto sa Alatco haggan magritayr, bag’o naparalisar nan namatay sa hapdos sa kapuso. An balay nira sadto, sugad sin napala’in kay, maski wara hamok sin kisame nan sin saruyong na agihan san uran, sim an bubong nan sementado an lunob maski wara palitada nan pinta. Kaya an gahoy kun Mintoy san iba niya na kauyag, bata san mayaman. Kun may kahiran siya, mahod an nautadlan ugaring pagsalbatanaha, an bubong nira na malagatakon kun tinatamaan san bato.

Nadumduman niya kun na-entra na an klase. An nagkapira na Bulusanon na namag-iskwela, haraguros pa-Sorsogon, pa-Legaspi o pa-Manila, saklay an butangan san bado, bitbit an karton na may sulod na para-uso, na badi kuyog sa garapon, hubal na saging, benepisyado na isda, diyo na dulsi na pili, pinauga na pangaton, pira ka-buo na lubi, diyo na bilanghoy, badi tunga sin sako na bugas. Siyempre, sa pitaka, bilog pa an paragasto sa pira ka-bulan na pagrugaring bag-o makauli uli, kun bakasyon na naman, kun kan’o mabibisita o kun may mapadar’an. Pagharatod so’on sa Central o pagbantay sa piliw san tinampo san maagi na dyip, uyon sa magurang an haghag, an panugun-tugon, nan pag-urgulyo ada kay nakapaeskwela man sira.

Kadaghanan na kabataan, hadok sa magurang, kaya mga masinunod; namag-ikonomiya, tukud an gasto kay basi diri pagkulangon, nan seryoso sa pag-adal. Syempre, mayon man sin napalain. Ini na mga kabataan, iba man an gusto. Imbis halimbawa na maghinguha niyan basi mayad buwas, an buwas, hinihimo na niyan. Sugad sini sadto si Mintoy nan san kamaranghod.

Pag-abot so’n sa Sorsogon, maluwas ngun’a sira, malakaw-lakaw, mahinayod san lugar na binayaan sin pira ka-semana tuna magbakasyon. Kay may kwarta, wara sin hadok mangursunada sin kun nano na paano-ano. Pag-abot sa balay, panghahanapon naman ni Mintoy an mga kaamigo, na may Bulusanon man, nan taga iba na bungto. Mabatog na an kanira irinom, maski diri pa nabisay an dara-dara, nan wara pa ngani kakumpleto an mga libro. Mahanlason pa an pagdukot sin ibarakal arak.An sulod san mga karton, imbes na diyo-diyo pagsuda’an, naibanan ngun-a san sumsumanan. Syempre, diri kumpleto an irinom kun wara sin sigarilyo.

An mga babaye man, badi may nasugad, “Ba’ah, dianison an sine niyan sa Loida, ‘mus kita.”

Mahod tali’ungod na an klase, sira, nagbubukod pa hamok. San maimod san ama sa card ni Mintoy an mga sabdyek na wara kapasaran, bagaw, “tsk, wara na kita sin gastuhon sini na imo pamiyawas, kaya niyan na taon, umalto ka ngun’a. Dini ka ngun’a sa balay, magtaga-gabot sin gabon do’n sa hawan…” Wara na man siya pakabalik.

Namagpakabatog hamok sira sa kaleds. Nag-arasawa atab. An iba, nagruluwas sin Bulusan. Si Mintoy hamok an nabilin. Bagaw niya sa kamaranghod, habo niya bayaan an ina nira. “Mayad man”, bagaw san kamaranghod niya, “kay basi may kaupud-upod si Mamay”. Mayad man nag’ud kun Mintoy, kay san mag-asawa na siya, diri na nagbugsa sin balay kay didto na hamok sira nakisangpot sa balay san kanira magurang. Hanggan san namatay na yadto na ina nira, wara na paghali si Mintoy nan san pamilya niya, bihira na man liwat mag-uruli an kamaranghod.

Naghuhuruhurnal siya; paghag’ot, paglukad, pagtanom, pag-ani o paghilamon. Para kay bagaw san iba, maluway kuno siya magtrabaho, kaya diri siya kuruwaon kun may kaipuhan na kadanon sa mga patrabaho. Bagaw niya sa asawa, gustuhon man niya mag-ubra, “para kay masakiton man makaagi sin ubrahon”.

Diri man siya dati mararaw’ayon. Para kay dahil ada maluya kaniya an pagkararani, lunuya na man an kaniya pakiupod sa kanira. Kun may iristorya halimbawa sa hinanapos sin pururok, o doon sa tindahan kun namagpatunaw pakapanigab’i, o maski kun nagkakatarapo sa tinampo nan naamak an iristorya, mayon man kunta sin isurugpon si Mintoy, para kay pirmi siya nagduduwa-duwa, nag-aalang-alang na may sumupla san kaniya opinyon. Na-alto siya madali, namati diyo, nan nahali na.Sa kanira balay, didto niya linuluwas an kaniya isarabi. Mayad ngani kay haros pirmi man oyon san kaniya kada sabihon an kaniya asawa, kay badi kaniya kunta pagtutumus-tumuson. Doon sa luwas, mapadaog pa siya, pero diri sa sulod san balay niya…

Kun may naimod siya sa luwas, gustuhon niya umuli tulos, basi maiistorya niya sa asawa. Sugad san maadman niya na nag-abot an kararani nira, hali sa Manila. Nabati niya sa gururu-guro, na may kaupod na bata an nag-abot, na bagaw sa gururu-guro, bata kuno san amo, na bagaw pa dati man kuno na kabiyo san sayo pa nira na kararani. Pag-abot niya sa balay, bagaw niya sa asawa, “unuli baga si Lina, may dara na bata.Bagaw do’n sa luwas, bata kaniya san amo. Ma’d kun diri yo’n na amo, may bata man kun Anita, na nauna magtrabaho doon. Hmm, badi ugaring nabataan yo’n sin iba…”

“Iya, nano man kay ilihog pa? Akay idamay pa an amo?”

“Kay kun may asawa man an nakaburod kaniya? Mas mayad na an sabihon, bata san amo, kay aram na san tawo dini na diri man siya mapakasalan kay an amo, may asawa…”

“Ma’o, ha? Diri na man nag’ud mahalaba an iristorya…”

Para kay, kun ungod na kabiyo siya niyan san amo, di maipahingayad man kunta niya yo’n na balay nira, na namagradag na an kuguhan, sugad man sadto kun Anita, san mahubot so’n na amo…”

“Tama…”

Sayo ka-beses, naghahangos-hangos siya pag-abot, na bagaw sa asawa, “ba’a, nadakop ko nag’ud si Ringrong nan si Marciana, didto sa payag ni Inoy Poyong…”

“Nag-aano man?”, hapot san asawa na unalto pagtugda.

“Ambut. Basta pagkareparuhi sa ako, sugad sin bunulkas an duwa, nan si Marciana, binisay an buhok, ha ha ha, nano daw an inhihimo san duwa… Badi nag’ud nagpayt yadto…”

“Paano-ano mo man”, bagaw san asawa, nagngingirit-ngirit na naglilipad na nagpadagos pagtugda. “Ma’o ha’k yo’n an aram mo”, bagaw san asawa, “panirong…”

“Tsk, ikaw liwat,” nigar niya. “Kay nano, intuyo ko yadto? Madali-dali sira, didto sa agihan sin tawo. Didto kunta sira sa wara nag’ud makatarup-ak sa kanira…”

“Kay badi wara man uga’ng sira sin inhihimo…”

“Humh, ma-wara mo? Atog, ako, natubud ako na kun may kaluyahan kita, mayon man an iba, badi ngana pa…’” Kaya kun may naadman o nadiskubre, maganyahon siya. “Diri ma’o?”

“Kay akay man baya yadto ka sa payag? Nag-aano ka man didto?”

“Aw, inkakalag-kalag ko kunta si Payo, kay kun mayon do’n madelihensiya…” Bag’o pa humalaba an istorya, tunumparing na siya. “Aber daw, kay kalag-kalagon ko gihapon…”

Hulatan nira an payag ni Inoy Poyong. Mayad didto kay mahayahay, kay an hangin na hali sa dagat, wara sin nakaulang, baradlahon sa ibabaw san paray. Kaya kun iba na, an pangalag-kalag, sa panganoron ugaring, kun nakahuroy na an lawas kay naghihimaturog, labi kun nakakaon pa hamok sa balay, o hali mag-udo sa patubi. Kaya ngani kun iba na, an gahoy sini san asawa niya, hugakan.

Dianis man na sirungan, sa uran o sa sudang, labi sa uran. Mahod nagkakapira an namagsirong didto kun nabusabos. Kila an una kay mamarahon, nan an urhi, namiripit, kay kun inabot sa butnga san pasakay.

San sayo na paghulat niya kun Payo, tuniniktinik. An nakiunong pakisirong, di’ man si Payo. Si Alex, ugaring. Kunsabagay, Alex kuno an ngaran niya, bagaw kaniya. Pa-Riroan kuno siya.

“Diin kamo do’n sa Riroan?”, usyuso ni Mintoy, insasari kun kila niya an pamilya sini, kay ini na lalaki diri niya kila.

“Harani doon sa may kura Inoy Roque Furio. Umangkun ako so’n…”

Ba’a, na maski sunimbag si ‘Alex’, wara man gihapon kasimbag an gusto niya ihapot, kay maski si ‘Inoy Roque Furio’, di’ man niya kila. Kunsabagay, kadaghanan man san taga-do’n sa may Riroan, Furio. Kun sunabi sini na Galarosa siya, o maski Frontuna, maduda pa siya. Kunsabagay, diri man niya aram kun sira sin’o man nag’ud an mga taga-Riroan, kay dini ngani sa Mabuhay, maski sa pagkararani, diri na man niya kila intero na tawo.

“Nano, wara do’n sa iyo sin maglulukad?

“Aw, wara niyan. Pan’o, sigi baga an kabagyo…”

“Tsk, maski kunta makapakiduklat sin bagol na igaratong…”

“Kun mayon, badi kulang pa sa mga tagado’on…”

“Maluyahon liwat an presyo san lukad… maski an bakal san bandala, sigi man an bahar… Mayad ngani an karagumoy kay madaliay man manahon, maski baratuhon an bakal, ma’o na hamok an inuutadlan san kababayen’an, hasta san kalalakin’an, namagdanon na…”

“Aw, basta hali dini sa uma, di’ man baga intatagan sin mayad na halaga… parasunod hamok an parauma kun tagpira pagbabakalon an kaniya produkto… Pero kun siya an mabakal sin, halimbawa, bulong o gas na iururaw, di’ man siya naka’gbu’ot kun tagpira niya babakalon… Nareparo mo?”

“Ma’o man nag’ud, ha? An produkto san parauma, iba an nagpepresyo, pero an inbabakal niya, dati na may presyo… Mag-aano na ha’k daw an parauma?”

“Aw, kun kulangon sin paragasto, nano an hinihimo, di’ piniprenda an ingod. Kun kulang pa, pinabakal na diretso. Kun wara na an kabaklanan, napa-Manila, nan didto na man nasari, hanggan diri na nakauli, nawawara na sa siyudad…”

“Aw… kunsabagay, pwede pa man baga tawuhan an uma, maski iba na an tagsadiri?”

“Kun natugot. Kadaghanan baga niyan san nabakal ingod, habo san dati na tawo, an ideya, may tawo man sira na sadiri…?”

“Ma’o, kay, pan’o kun pag-upras, habo man maghali san tawo? Nan pag-arasawa san kabataan, doon man mabugsok? Syempre, an produkto san ingod, para na hamok sa kanira, wara na sa tagsadiri…”

“…Kun iisipon baga, sin’o dapat an magprodukto san uma, diri an nag-aataman san ingod? An nagtatanom?”

Sugad sin diri si Mintoy kumporme sini, para kay habo niya makipasuhay, lalo sa diri niya kakila. 

“…’Sabagay… dini liwat sa ato, kun sin’o an mayaman, ma’o ugaring an sigi pa an yaraman. An mga pobre, lalo man nagtiti’os.”

“Kay sin’o an nagiging meyor, konggresman, senador? Sin’o an nakapresidente? Mayon sin pobre? Wara man baga? Kaya sin’o an makapagbuot, di’ an mga mayaman…”

“Tsk, kan’o daw mangyayari na kita an magsasabi kun tagpira dapat bakalon an ato produkto? Na diri hamok kita parasunod…?”

Tunugbos si Alex, sinaklay an bag na dara. Unimod sa panganoron. “Aw, mangyayari yo’n. Diri man ada kita na saragday pirmi sa irarom… Hala, kay ho, tirha na…” Nan tunumparing na siya.

“Sigi, kay may inhuhulat pa ako dini…”

Wara pag-awat, nalimutan na yadto ni Mintoy. Diri man mag-aawat, ma-uulit gihapon. Kunsabagay, maski sin’o kun iba na may natin’o kun nano an dara, kun mapakarin, maski di’ man ‘kila. Kun may bitbit na binak’lanan sa plasa, may naughoy sin ‘tagpira man yo’n?” Kun nalakaw ka na masudang, may nasugad “grabe daw na daga’ang, ha?”, Kun may dara ka na lubi, may nasugad, “magsosoli?”. Kun iba na man, may nakipugkot sin sigarilyo. Maski ngani kun sakay sa dyip, nag-iiristorya sa sulod maski di’ man magkakirila. Paglusad san kaistorya, mahod nahapot an nabilin sa kaabay, “sin’o baya yadto?”

Kaya diri makangangalas kun ini na baragat-bagat nagkaka-urulit.

Sugad sadto na Domingo. Sa baybayon, hiraun-daon sa Katorse-puno, namunay si Mintoy, namahik-pahik san dangga, gamit an kamiseta na saklay, na sanig man sa tadlok na ulayan san duwa na tuhog na bagol nan sin upat ka-buo na lubi. Pasado alas-singko na. Sa karkolo niya, taod-taod hamok, manirum-sirum na. Lugar na mapadagos na siya, may natan’aw siya na nagdadangadang man, wara man sin dara kundi bag na saklay. Nakila niya san harani na, an kaistorya niya dati, si Alex.

“Aw nano, diin yo’n hali?”, bagaw niya.

“Do’on, sa bulangan”, bagaw kaniya.

“Nano, wara sambot?”, karaw niya.

“Wara. Nag-imod man hamok… Nano, diin ka pakadale sin bagol nan sin lubi?”

“Do’on sa Balite. Nakadiyo man na igaratong, nan may isuruli…” Uningkod uli siya, naglalaom sin istorya. Tutal, di’ man nagayud siya nagkakadali…

“Mati’ano, daghan an sultada?”, hapot niya.

“Maluya…”

“Aw, pan’o, nakapista pa man ha’k. Badi naubus-ubos man an mga ipurusta…”

“Huh, nano an ipusta, na maluya an produkto…”

“Iya kay, mga pira pa ka-bulan, mag-aarani na naman ugang…”

“Hmm, badi an kabaklanan san paray, puro man hamok ibarakal abono, ibarayad sa tyempo…”

“Tsk, ako ngani, bihira na makahurnal do’n sa pasakay. Sugad sin sigi an diyo san ubrahon do’n…”

“Aw, kay di’ man nagtutubo an ingod na natamnan. Sigi ugaring an iban… Kun may kabataan ka na nangaipo sin trabaho, ihatag mo pa man an trabaho sa iba?”

“Iya kay, bagaw baga san mga patalastas, an mga abono kuno, nakapadaghan san ani?”

“Patalastas. Kun iimodon sa pang-ibabaw, sugad sin ungod. Pero, mas’di. An abono, mayad hamok yo’n sa una. Oras na binatugan yo’n pag-gamita, diri ka na maka’alto, kay an gahi mo naglalaum na do’n. Pinapatay so’n an natural na sustansya san ingod…”

“Iya kay kun ma’o na ngani yo’n, na nadaghan an ani…?”

“Aw, ma’o, daghan an ani, pero dako na parte san kabaklanan san inani, pakadto sa abono. Nano, may nahimo an parauma kun namahal na an abono? Diri wara? Niyan, dahil nakadepende an ani sa abono, di’ haros an pabrika na san abono an nagkokontrol sa pag-uma? Paano pa an kabahinan san tagsadiri, kun iba pa an tagsadiri san pasakay? “

Wara na masyado pakasugpon si Mintoy. Mayadon ini na kaistorya niya. “Ma’o, masakiton man nag’ud…”, bagaw na hamok niya.

“Kaya”, padagos ni Alex, “mababasol daw an mga nainit sa gobyerno?”

“Ungod yo’n na sabi mo. Wara man nag’ud sin pakadtu’an an tawo…”

“An estado, an nagpapadalagan, mga korporasyon na sadiri san mga namuno sa gobyerno. Ginagamit an pwesto nira basi lalo yumaman. An ato militar, ginagamit sa ato, kun kita nakiwa sin diri uyon kanira. Iya kay pan’o man kun medyo naiipit ka na?”

Wara na nagayud sin naiisip na isugpon si Mintoy. Daghanon an aram san kaistorya. Maski kun iba na gusto niya kontestaron an insasabi, natatayhaw siya san laksi san dalagan san ideya san kaistorya. Para kay diri siya mapadaog. Kun daog man, mas bali, makiupod, makisabay. “Ma’o man nag’ud. Kaya ako, sadto san nag-iiskwela pa ako, naupod man ako kun iba na so’’n na mga rali. Nauyon ako so’n!”

“Aw, an kabataan, diri pa maramok an isip so’n, wara pa sin daghan na kaulangan. Apisar, may mga maestro-maestra na bukas man an pag-iisip…”

“Ma’o. Mayon man nag’ud kami sadto sin paborituhon na maestro…”, bagaw niya, maski diri man niya nadumduman kun nano na taon, kun nano na sabdyek.

“Sa mga baryo”, padagos san kaistroya, “naghahararom man an pakasabot san mga tawo… Maski dini sa Bulusan…”

“Aw, ma’o baga…”

“Maabot an panahon, an kusog san tawo hali dini sa mga baryo, nan san pwersa man sa mga pabrika magtatarapo, basi pantayon an mga oportunidad sa kada sayo sa ato…”

“Ba’ah, di’ grabi daw na pasuruhay yo’n?”

“Sugad man hamok yo’n sin babayi na nabuhayan, may dugo, pero may bag’o na buhay. Maabot yo’n, kun diri niyan na panahon ta, badi sa kabataan ta… Niyan pa hamok, dapat mamili na an tawo kun diin siya. Masakit baga an na-waraan?”

“Aw, ma’o. Dapat man nag’ud makilabot kita, kay intero kita apektado…” Diri na siya masyado komportable sa dalagan san kanira istorya. Mayad ngani kay tunugbos na, sinaklay an bag, nan nagpaaram.

Marso 2, 2008

Ika-traynta’i-dos na parte

Piniharan ngun’a ni Julia an pandok san babaye. Pamilyar an boses, ma’o man an mata. “Sin… Ason! Ba’adaw! Bagaw ko kun sin’o! Nginangarat kita saimo. Nag-aano ka man dini? Mapakarin ka? Ba’adaw, awat ko na ikaw sin kakalag-kalaga sa Hongkong kay bagaw mo sadto, makadto ka…”

“Aw, kay sa Hongkong ka man? Nano an flight mo? Alas kwatro? Di’ magkasakay kita? Ba’ah, dianson daw, ha?”

Naliwat na an atensyon ni Julia. “Ba’adaw ‘gud ini… Siksihon na… Badi daghanon na sini an kwarta…”

“Aw, ayaw ha’k tabi pakakusuga, kay kun mahold-ap kita dini… Kay diin ka baya sa Hong Kong?”

“Sa ku’an, sa Tai Po niyan. Nagtrabaho man ako sin pira kabulan sa may harani sa Wan Chai… Ikaw, diin ka man kapirmi, kay malin wara ko man ikaw ka-tarup’aki?”

Nagngingirit-ngirit si Ason. “Aw, sa ku’an man ako, Kowloon, dini sa may Fuk Lo Tsun…”

“Ba’ah, mayamanon kamo, ha?” Aram niya na ini na lugar na sinambit ni Ason, sayo sa lugar sin mga maykaya, kun ikumparar man sa lugar na naistaran san amo niya.

“An mga amo ko. Ako, nangarap pa lang, ha ha ha! Karaw hamok, ha?”

“Matiano man? Insek an amo mo?”

“Arin, an trabaho ko? Aw, mayad man. An mga amo ko, Ingles, namagtrabaho sa bangko. May duwa man na kabataan; sayo sa hayskul, sayo sa junior college. Kun namasyar kun diin-diin, mahod nakarambang man ako pag-paupuda…”

“Mayad ka pa daw, ha, kay sige ha’k an lihus-lihos, libre intero…”

“Aw, maski diin kami makaabot, kun kaupod ako, amo man gihapon sira, surugu’on nira ako… Pero, payt ha’k, basta makaabot. Busugon man pirmi an mata ko…”

“Iya di’ ka man nalangkag…?”

“Aw, syempre, nalangkag…sugad man san iba na may mga pamilya, may kabataan…aw, naba’…pira na man an kabataan mo? Sin’o man baya an nakaasawa sa imo…yadto na inparabagat-bagat mo sadto…?” Makaraw an ngirit ni Ason na nagsasabi sini.

“E, wara man yadto”, pormal na simbag ni Julia, habo magsugpon sa karaw san kaistorya. “Taga-Dapdap an asawa ko, may tolo kami na kabataan…” Kinadali man niya pagsabihi si Ason sin tigdiriyo manungod kun Rene nan san kabataan nira.

Nagpadagos an ergo nira na duwa, in-aaprobitsaran an halip’ot na oras bag’o sira sumakay sa eroplano, sugad baga sin ini makabawi san pira ka-taon nira na diri pagbagat.

“Iya, mayad man na mayon ka sin bagaw inspirasyon… Ako, san mawara na sira Mamay, di’ wara na man haros sin intatagam-an, pwera hamok san ako man mga pamangkin na sayo na katerba. Mayad kay nakapatapos na man ako sin duwa sa hayskul nan may ma-gradwit sa Marso sa kaleds. An bata ko…”

“Bata…? Kay nag-asawa ka man…?” Ngalas na nagtuturu-tinawa si Julia. Nguris na tinawa na inimod si Ason.

“Aw,…may nakaagi pa man…”, simbag ni Ason, nagtitinawa man. “Taga-do’n man ha’k sa kararani mi sa Lalud, pero nagbagat kami, nag-asawa nan nagpamilya, sa Manila. May balay na kami sa San Mateo… Mayad, kay nagkaduwa-duwa sira na bilin…”

“Dianison ka daw, ha? Iya, awat na man pagkamaratay sira Mamay mo?”

“Nagsunudan man hamok sira; si Papay upat na ka-taon niyan, si Mamay, magto-tolo. Puro man ha’k ako, batog sa pabolong hanggan palubong…kay pan’o, abrod…!” Naghihiyum sini si Ason.

“Aw, ma’o man nag’ud yo’n…kadaghanan sa ato pinamaglauman na hamok kun iba na…”

“…May diyo man ako na sukuton…para kay badi, ilista ko na hamok sa tubi san Riroan, kay taod-taod na, di’ na man nagkaka-urunabihan, kun diri ko kulibaton…kaya, medyo marit na man ako so’n na urutang…”

“Aw, maski diri pa marit, masakit man nag’ud baga an pagpahudam…para kay kun iba na masakiton man an pagsayuma… Maski ngani may inpi-prenda, maski habo ka, may namirit…”

“…Aw, ma’o man yo’n. May prinenda sa ako na saday na kaabak’han do’n sa Tinampo. Habo-habo kunta ako kay wara na man si Papay, sin’o man so’n an magtataga-bisita? Bagaw man san nagprenda, diri kuno mahaghag, kay sira man hamok an mag-aataman so’n. Di’ano, pagbabahinan na hamok kuno kami san produkto…”

“O, di’ dianison…”

“Ba’a, maski lubi na isuruli, bilang nagu’d an nadara sa amo. May saging man ada na tanom, wara man ako sin nabati na dinara na saputon. An karagumoy kuno, pirmi agrot. San sunurat ako, bagaw ko, kun pwede si Manoy Peryo na hamok, kay basi magburu-banti. Aw, bagaw man kuno san tagsadiri, iagi ngun’a sa agraryan…”

“Nano daw an panabot nira san prenda, ayo?”

“Ay, ambot… Sunugad pa ngani kuno sin di’ na man ako angay pagbahinan kay abrod man kuno ako… Bagaw ko ngani, bawi’on na ha’k an kwarta, para kay hanggan niyan, wara man maski minswal…”

“Mapagalon daw, ha…?”

“Atog… Iya, kumusta man ngay’an si Mamay mo nan san mga kamanghod mo…?”

“E, na namatay na man si Mamay… Si Manay, namatay na man… Nan…si Miyo, namatay pa hamok man, san Abril…”

“Aw, ma’o? Ay, daw, ha… Iya akay nag-uli ka niyan…wara ka pakauli san Abril…?”

“E, na biriglaan liwat…nakatupar na wara man an mga amo ko… ”Nasilhag na sa pamandok ni Julia an kahibi’on, labi na nadumduman niya an pagkabuyo na mabisita an linub’ngan ni Miyo, o maski mabagat an kabataan. Iniba na hamok ni Ason an istorya.

“Na’adman mo man siguro na namatay na man si Oya Inggay…?”

“Aw, ma’o, na’adman mi yadto…”

“Iya, si Bien, napakarin na daw…?”

“Aw, badi oyon ha’k yo’n kun diin, pwera sa Bulusan, kay habu’on na baga sadto mag-uli, kay mag-ano man kuno…”

“Iya, basi pa mayad man an kamutangan niya…”

“…Basi pa…”

“Kun nangasawa siya, badi daragko na man niyan an kabataan niya… Badi yadto si Lorena, may makuapo na yadto niyan…”

“Ma’o, ha? Kay atab man nag’ud yadto ma-asawa.”

“Iya, an restawran, buhay pa man ada?”

“E, na nasunog baga?… Yadto na hilera, naubos ada…”

“Aw, ma’o? Mayad ngani kay warara na man sira Oya Inggay, kay badi grabi man na panganugon sadto…”

“Ma’o. Yadto na restawran an bunag’o san buhay niya… San buhay ta… Harain na man daw an kabataan nira?”

“Aw, badi kanya-kanya na man sin pamilya. Basi pa kun mga mayad man an kamutangan…”

May inkulibat si Julia. “Aw, an bata mo ngay’an, nano, lalaki o babaye? Pira man an edad na…?”

“Ay, sinuwerte man kami makalalaki, maski wara na kasundi kay”, tinahuban ni Ason san wala na kamot na may panyo an hiwa, kay nagtitinawa, “pan’o baya na madali na mag-kurpyo san maagihan, ha ha ha… Ku’an, ma-premer-anyo na sa kaleds niyan na taon…”

Wara pakati’os, sunalagangsagang si Julia. “Ma’o? Iya, magka-edad nag’ud san gurang mi man…? Di’ haros dungan kita nag-asawa…?”

“Badi. Aw, una ada ako diyo, kay naglima man ngun’a ka-taon bag’o ako nagburod…”

“Aw, ma’o? Iya, diin man ma-iskwela an bata mo?”

“Sa Manila, dini sa Sta. Mesa. Mayad kay diretsuhon man hamok an biyahe hali sa Cubao. An asawa ko man, didto pa man sa dati niya na trabaho…?”

“A…di’ mayad…”

“Ay, Julia”, bagaw ni Ason na tinapik diyo an braso ni Julia. “Di’anison ini na bata ko. Maski solo nan lalaki, diri nag’ud ako nahaghag, kay maparangahon mag-adal, nan madinanon sa balay. Diri matariya. Masugad ka mag-ayo sin kun nano-nano na pasalubong? Ni minsan, wara nag’ud yo’n pagban’o…”

“Dianison ha?”

“…Maski inhahapot ko, nasugad hamok, kahit ano, Mommy”.

“Iya, di’ grabi an langkag mo?”

“Ay, atog, mayad ngani kay may telepono na niyan, nan buru-barato, kay kun diri, dako an gasto mi sa katarawagan…”

“Nano an edad niya san binayaan mo pakanhi”.

“”Magduduwa. Bunakasyon ngun’a ako sin awat sadto, san magpakasal kami san asawa ko.Pagpakanhi ko uli, pinakadto mi sa Manila an ugangan ko,.”

“Di’ haros iba an dinak’an?”

“Aw, ma’o na ngani, sigi hamok an gahoy sa telepono. Nan taon-taon nag’ud, nag-uuli ako, maski haralip’ot…”

May grupo sin babaye na kasakay nira Julia. Bati-on an iristorya habang naghuhurulat sira na pasuludon na sa eroplano. May kaupod pa an grupo na sayo na babaye, na halata an pagkakaiba sa kanira sa sul’ot nan sa pangiwa-kiwa. Sa guru-guro, sugad sin mga taga-Norte ini na mga bag’o na recruit. An mga edad, base sa mga hihitsura’on, may bata-bata pa, na sugad sin mga duru-daraga, mayon man sin mga sugad sin may asawa na. Kun tama an bilang niya, bale siyam ini na urupod, ika-napolo san kaupod.

“Mga bag’o na naman”, bagaw ni Ason, intutukdo sin imod an grupo.

“Ma’o”, bagaw man ni Julia.

Sa eroplano, an iba sa kanira, namintana, inhihinayod an abot san tan-aw hali sa itaas. An iba pa nanahob sin pudong sa agtang, nagpipirit ada magturog, kay kun narura, labi kun naagi an eroplano sa panganoron, nan natinagadol, na sugad sin magkakabarari. Maski pira na pakasari sin pagsakay sa eroplano, diri pa gihapon nahali an hadok ni Julia kun nakito-kito na an eroplano. Huguton an kaniya panagal sa ingkudan, na sugad sin makasalbar siya kun ingkaso man nag’ud magkasirinsilyo an eroplano. Sa kaniya hadok, pwera san pangadye, nag-iisip man siya sin kun nano na makatitinawa o makapatinawa, halimbawa, sadto kuno si Inoy Dike, bagaw “pan’o man kun marura ako doon, kun sakay ako sa eroplano, pwede man ada magpara?” na bagaw man ada sin sayo, “nano do’n sa eroplano, may nagtitinda man sin sinapot kun may nalusad na pasahero?” na sinugpunan man ada sin sayo pa sin “hu, ‘bu daw ako masakay do’n, ma’d na tingol, masangpot man ako kun diin, bungol na ako so’n…”

Totoo man, sadto sa Bulusan, kun may nabati na hagong sin eroplano, naruluwas nagayud sira, nayango, hinihinayod an bagaw san mga gurang eyroplano sa panganoron, nagpapa-urunahan kun sin’o an una makatan’aw. Kun iba na, diri man hamok eroplano na de-pasahero an nalabay. Mayon man sadto na dyiplen, an panggera kuno na eroplano; mas makusog an hagong, mas malaksi, mala kay harayo na ngay’an an dyiplen, sigi pa nira an panghinayod sa nabilin na aso na may kaupod na nabilin man na hagong. Kunsabagay, diri man hamok eroplano o dyiplen an kanira nanalian sadto. Kun napadagat sira nan may natan’aw na bapor na naglalabay, pinupuntok nagayud sin imod, hanggan sa mawara sa pag-imod.

Taod-taod pa, pinanghatagan na sira san pagkaon. Kada pasilyo, mayon sin kariton na inguguyod o in-uusong sin duwa na istewardes. Bag’o sira hatagan, hinahapot ngun’a kun arin an gusto sa duwa na putahe na pagpipilian. San una, maski arin hamok an maitukdo niya; kimiton pa an pagkaon kay naraw-ay, nalimutan na binayadan man niya ini, kaupod sa presyo san tiket. Niyan na anad na siya, pinipili nagayud niya an putahe na may luto, kay mas nakamati siya sin busog. Hinihinguha pa niya pag-ubusa hasta san panulsihan, kay nanganugon san pagkaon na itapok kun diri maubos, nan san kwarta na binayad niya.

San magbatog na an sine sa eroplano, kadaghanan san mga pasahero nag-irimod; an iba sadto na grupo, nag-irimod man; an iba wara, nanarahob san tamong na rasyon, nan nagtururog. Aram ni Julia na an iba sini na wara pag-irimod badi diri man naruyag san sine, nan an iba, nagsasagin-sagin hamok magturog, sugad kaniya. Badi an isip yadto ugaring sa binayaan, nagtatangkod kun nano an hitsura san nagkabirilin. Matiano daw sira? Nag-aarano daw?

Pebrero 25, 2008

Pagkaon paka-karaon

Pareho san pista, pakaagi san Pasko, an tuda, pwera san kulog san lawas, tagdiriyo na dinugo, mantika, embutido, menudo, nan bahaw.  Kun alang-alang, pinadaghan, sugad san tuda na taba, na kinakati sa paggisa-gisa, nan an iba man binibirdurahan. Sugad man hamok sin putahe hali sa sayo man na putahe. An pritos na isda, pwede man ibangot sa ginisa na patola; pwede man iskabetse; o kaya tawsihan.

Kun ingkaso naparaot an badyet, sunubra diyo an handa, di’ medyo pihig niyan an tuda, an sayo na solusyon, padaghanon an diyo; halimbawa, magsabag sa luto.

SINANLAG NA SINAMO SA TAYUBA

sinanlag

Dunuton an bahaw basi pumukhay o diri magbirilog-bilog nan masarama an pagkasanlag. Sa maluya na kalayo, pasuon an karaha sa sug’ang. Ibutang an tayuba, bawang nan san bahaw. Butangan diyo na asin. Luruluskayon hanggan maluto, bag’o rumagsik sin mayad.

Badi ini na pagsamo, sayo na paagi san maikonomiyahon na Bulusanon na diri masayang an tuda na mantika, pwera san kagustuhan na maibutang sa sinanlag an siram san tayuba.

Kun mayon, mayad magsanlag sa kadaanan na karaha. Kun magsanlag sa teflon na karaha, an resulta, diri nasarumsum an lana, diri nabuti an bahaw, kaya an sinanlag, sugad sin may sabaw na lana.

SABAG

Sa pagsugna sin luto o linanot, hulaton na magkaladkad, bag’o ibabaw an kamote.  Maluto man an bugas o an inlalanot, maluluto man an sabag na kamote.  Kun linanot an sinabagan, pwede man na diri na paghalion an sabag. Kun luto an sinabagan, pwede la’inon an sabag pagtulod o pagkaon.

sabagAn katuyuhan ada sini, maka-ekonomiya sa paagi sin sarayuan na pagluto san bugas nan san ulab.  Hinguhaon hamok na sa pagsabag sa luto, diri magsarakot an bugas nan san ulab.

 

Sa iba na kultura, inhihimo man an pag-imbento sin putahe hali sa dati na putahe, badi dahil man gihapon sa pag-ekonomiya. An Insek, binubutang sa syopaw an daan na na karne.  Sa iba pa, hinihimo ini na longganisa.

FRUIT CAKE

Kun tipa-Pasko daghan an nagsasaydlayn pagpatinda sin fruit cake.  Kun sayudan mo, sugad sin mamon na makudat na tumay na may mga sakot na an iba mabaga nan an iba sugad sin minatay na buyungaw.

May nabasa ako na resipe sin fruit cake:

1. kun diri nangaturog, bumuhat nan inspeksyunon an pridyider,

2. iluwas intero na tinakluban nan mga hinanip-hanip na pagkaon na tuda, hasta san mga tinapay nan salapisap na ketsap nan mayonnaise.

3. i’ula sa blender; di’ hamok igsakot an makudat na sugad baga san mga tul’ang, o mga putos, na plastik.

4. i-blender na diri hamok madunot sin mayad.

5. ibutang sa hurmahan, nan ihurno sa pugon.

May fruit cake ka na. Pagtulod kuno sini, diri hamok insasabi kun diin hali. Kun masuwerte, badi malaksi’on ini maubos, nan may masugad pa sin, ‘Mayon pa tabi sini? Diin ini hali na makaw?

Bagaw sa Ingles, waste not, want not. Sa ato, ayaw pagtapukan, maubos ‘gud yo’n

Pinakrô nan sékolate

Mayad pa niyan na Nabidad, magmirindal na katutnga sin maski pinakro na bilanghoy, nan ituklang sin mapaso’on na sekolate.  Kumbaga, Bulusanon na bersyon san hamon nan keso, mayadon pa ini sa lawas, wara sin kemikal nan sin kun nano pa na artipisyal na pangpasiram.

TABLIYA

Kun diri nagpaparabagyo, nakaamot sin tabliya, kay nakapahinog sin kakaw.  Hali sa hinog na kakaw, kinukuwa an liso na an panit sugad kaputi san liso san atis.  Matam’is man ini, mala kay dianis man tabliyana supsupon bag’o ibulad.  Binubulad ini na liso hanggan mauga, nan pwede na sanlagon.

An pagsanlag san liso san kakaw, mas mayad sa karaha na kadaanan, sa maluway hamok na kalayo. Pagtaga-luskayon an insasanlag, nan haunon paggisngak san panit.  Papiniton diyo nan kun kaya na an paso, pwede na panitan.  Pakapaniti, masunod na an paggiling.

Naluwas an lana san kakaw pagbatog sini paggilinga, kaya posible na diri madunot sin sarama an mga liso.  Mayad sini, buungon ngun’a bag’o ibutang sa gilingan.  Lamuy-lamoy an giniling na kakaw, mapulut-pulot dahil san lana. Sa punto na ini, pwede na sakutan sin asukar, kumu-kumu’on o hurma’on.  Karkolohon hamok an kadaghan san asukar.  Kun napadaghan, mas marugi; kun diyo, mas makudat an tabliya.  An tabliya kun barato, matam’ison.  Kun iba na, an inpapabakal, may sakot pa na ginalpong na mais.

sekolateAwat an buhay san tabliya, basta ibutang hamok sa suludan na mamara.

SEKOLATE

Kaipuhan: Tabliya, tubi, diyo na gawgaw, hatok

Magbutang sin tabliya sa kapitera o kaserola o kaldero.  Tubi’an sin tama sa kadaghan san tabliya, pakaladkadon, habang sigi hamok an kugay basi sarama an pagkatunaw san tabliya, diri birlog-bilog na may lugdang.  Kun gusto na magpulot-pulot, magtunaw pa sin diyo na gawgaw sa tubi, nan isakot pa sa inpapakaladkad.  Pwede man dagdagan pa sin hatok san lubi, imbes na gatas kun nasa tasa na bag’o inumon. An tam’is san sekolate, nasa tabliya na. Di’ano kun tadihan na maturu-tapsi, pwede pa man dagdagan sin asukar.

Bagaw san mga gurang, mas di’anis an sekolate na hatok, maluya an sekolate na lasaw.

Pasko para sa batà

bola

1. Nano baga. ha?

Naunabihan ta an manungod sa atraksiyon san Pasko sa kabataan sin maski nano na pagtubod.  Sa mga iskwelahan o mga tindahan nagkakairimod an mga dekorasyon na nakadagka kanira.  Dara san di’anis na mga kolor, an konsepto san pagregalo, nan san mga di’anis na kanta, naruruyag an maski sin’o na bata.

Badi sa pag-imod nira, mga uyagan hamok ini nan mga dekorasyon.  Pwede man tabi, Mamay, magpabakal sin Christmas tree? O santa claus? O candy cane? Pwede man tabi maki-exchange gift sa kaklase ko?

Tutal saday pa man, pwede pa man maisplikaran pagduru-dako, nan basi wara sin pasarali, hala na hamok—patugot an magurang.  Kaya may mga bata na maski an magurang iba an, o wara pagtubod,  nasusunod an bo’ot san pagbutang sin dekorasyon sa kanira balay kun Pasko.  Di’anison man an magurang na maaram magsabot.

Niyan liwat, kadaghanan san paratayan malin pagtubod an dahilan, kaya dianis ini na imudon nan isipon. Maipaimod sini na an pagtubod kaipuhan sin pakasabot; na an pakasabot nangaipo man sin katu’igan na kaisipan, nasarihan, nan pagtukdo.  Maraot daw kun an sayo na diri pa man nakasabot maruyag sa kaugalian san iba?  Pwede ada tugutan an inosente na himo sin sayo na kulang pa sa pakasabot? Mayad man ada kun hulaton na mahinog, sa luway nan diyo-diyo na pag-isplikar. Sa niyan, basi pa kun an kabataan an paggiyahan sin bagaw sa Ingles tolerance, o pagtugot nan pagpahunod…

2. Pamasko

Kun nagduduwa-duwa kun nano an ihatag sa mga pinanganak, ayaw na kahaghag. Di’ man kaipuhan an kamiseta na may drowing na Batman, o sayo na bareta na tsokolate, o an vcd san ultimo na laban ni Pakyaw. Manta, maski pumusta ka, pag-abrihi so’n na mga regalo nan ma’o yo’n an mga sulod, ipangbutaklag man ha’k yo’n.  Sa kabataan, wara sin madaog sa uyagan. Sariha ini:

Sayo na kumkum na dahon sin suwa. Naruyag an kabataan kun nakadiskubre sin nahihimuan hali sa paghuna nira diri magkakanigo, sugad san  pasiwik hali sa dahon sin suwa: lukuta pabilog na magsugad sin pipa, banga’a, nan huyupa. Kun mahimo ini san bata, maruruyag sini, diri ini bubut’san hanggan diri nakuwa an sikreto san pagtunog. Kun mayon kunta, dianis man an piyu-piyo, mas halaba an tunog.

kulibubogPwede man syato; di’ na kaipuhan na bag’o kalapon na patong. Nautod na hamok san iyo kudal; sayo na dose pulgada, sayo man na dos’i-medya.

Sadto, uyagan mi an kulibubog (retrato sa itaas): hinihig’tan sa li’og, nan an luyo na durho san higot igakot man sa butnga sin kautod na gihay, nan inaagyat paglupad. Paglupad sini na kulibubog, turu-taririk man hamok sa gihay, sugad sin saday na telebong. Para kay niyan, diri ko na ini irekomendar, kay ka’iro man san kulibubog.

An plastik na  masiga na pangselyo sa kaha san sigarilyo, nahihimo na sumba: talkasa nan higutan magdurhu’an sa binaliko na gihay.  Maski wara buradol, pwede man ini ihigot sa kawit na pinatugbos sa naigo san hangin. An tunog sini, sugad sin buyungaw na diri napabugaw. Para kay badi makadanon pa ini pag-amak san atab na panigarilyo san bata.

 santarin     Mas bale santarin  (retrato sa ibaba) hali sa sobra na uway san paghal’it niyo san kuguhan. Mayad ini kay diri paghuhuyupon na sugad san goma na bola; diri man naasi-asi kabu’ong.

      An pag-uyag sin pisos-pisosay posible makatukdo sa bata pagbilang (badi paggasto man): namurot sin putos sin dulsi; an ordinaryuhon na putos, barato utay an halaga. Kun bihirahon, ‘mahal’ man.  Niyan na sentensyado na an white rabbit (retrato sa ibaba) na may melamine, badi an mapurot na panit sini may halaga na na sugad sin 1 milyon kun ungod na kwarta.rabbit

Sadto, maogma an bata kun mahatagan sin sanga-sanga, maski diri bilog na salbatana.  Parakay, pareho man san kulibubog, diri ko na ini irekomendar, kay sayo ini san mga instrumento san pagkapo’o san daghan na hayop nan tamsi.

Pwede man kunta buskay; para kay ambot kun may maaram o naruyag pa niyan magtaratsi’an sin buskay na an basiyo banag na may sulod na ispalto.   Pwede man kunta an holen, na pagtataratsi’anan man o pagbibihagon sa paralmo.  Para kay kun mawili, bataon pa sira na magiging hugador.

Mas bale, alkansiya na pugay. Makaaram pa sira pagpasiguro, di na kaipuhan an insyurans.

Pwede man na pang-Pasko

kardBasta magbatog na an paturugtog sa radyo san mga kanta na pang-Pasko, reparohon na an epekto sini na mga kanta sa ato. Sugad san pagdalagan sa mga tindahan basi magbakal sin maski nano na iharatag o ireregalo.  Maski nano hamok, di’ ha’k mabuyo an sa paghuna namagla’om san mareresibe na pamasko. Mensahe ini san Give love on Christmas day:

…people making lists, buying special gifts…

Kaya bagaw san iba, an Pasko kuno, gatong sa konsumerismo o kun nano pa na ismo. Badi.  Sa ordinaryo na tawo, panahon man hamok ini sin kaogmahan, krisis o diri, may iharanda o wara.

An iba na kanta, malin di man angay dini sa ato. Sugad baga san White Christmas nan san Winter Wonderland.  Mga dianison an tono, na kun kantahon diri man nag’ud mamatian an tunay na insasabi, labi kun an naimod mo man hamok na yelo, an sa ayskrambol kun pista.  Kunsabagay, pareho man ada ini san kabataan sa iba na lugar, maski kuno an iba man an pagtubod, nadagka man magpabutang sa kanira balay sin Christmas tree, na naiimod sa eskwelahan nan sa mga tindahan.

Dianison  na hamok an mga Tagalog na kanta na pang-Pasko, sugad san Pasko na na apisar maogmahon an tono nan san bitad, an mensahe pa, manungod sa baragat san pamilya na Pilipino: taramo na aga, sirimba na gab’i, nan uruli na katutnga’ kay maghaharampang sa karaon sin maglain-lain na kakan’on na Pilipino. Maski sa totoo na buhay, di’ man sugad sini, mas makakarkolo ta an hitsura na sugad sin postcard sa isip.

Sa panahon na ini, sugad sin napalain an mga kanta na diri pang-Pasko.  Kun nalagalag sa radyo, sugad sin….nalagalag. Kaipuhan pa sin kanta na pang-Pasko basi mabati o maapresyar an mensahe manungod sa kaogmahan nan pagbaragat gihapon? Mahulat pa san  Pasko basi mag-ugay? Kun gusto mamahin kun nano man an mayon, maski nano ada na adlaw, pwede man himuon.

Pareho man san kanta.  Halimbawa, an kanta ni Gary Granada na Kahit Konti:

At kung iyong kausapin, ako nama’y hindi maselan
at payag matabihan, umusog lang, umusog nang konti…

Di’anis ini patugtugon sa mga dyip nan traysikel, na kun iba na, an una makaingkod, sugad sin may sipit sa hita na daragkuon na kasuhuan kay bika’kaon an ingkod. Abay pa an iba, an durho hamok san lubot an nakaingkod. Mahulat pa sin Pasko basi makahusto an iringkod?

Dati, sa magkararani, naturalon an parahatan. Pakaluto so’n ni Oya Loleng san inutan na turos na binubuhan ni Inoy Sidro, matu’on na siya sin sayo na mangko na may pira na gutung sa bintana ni Oya Miling.  Pag-uli man ni Oya miling san mangko, mayon man sin sayo na plato na sinanlag na namo’. Sugad man hamok sin oro-adlaw na exchange gift.  Uguson lugod an kanira mga pamilya. Diri nag-iirisipan sin masugad, ‘uya na naman ini na kamadlusan sini, mala kun panalbatanahon…’

Kun sa kanta, daghan an pwede man ikonsiderar na pang-Pasko; maski sa mensahe hamok , diri na sa tono. An Old Pigweed ni Mark Knopfler, maluway an bitad, danis man an melodiya, simple hamok na kanta.  May menu sa karaon, mayon man sa pag-urupud:

Everything was in there that you’d want to see
corned beef and onions and true love;
turnips and tin tomatoes, parsnips and  a few potatoes
a couple extra blessings from above…
There’s plenty leek and humble pie, ain’t too much ham on rye
sometimes I wonder what I’m looking for
But a spoonful of forgiveness goes a long, long way
and we all should do our best to get along…

Syempre, sugad man san intiro na kanta, mayon man sin Pang-Pasko na kanta na mamundo. Dini sa ato, popularon an Pasko na, sinta ko. Ma’o man an I’ll be home for Christmas, nan san Merry Christmas, darling.  Angay man ini sa may mga kakila o kapamilya sa harayo, maski dini hamok sa Manila.  Kun nabati ini, sugad man hamok sin pinamagkanikan pauli, maski masakit an pagpareserba sin tiket kun tipa-Pasko.  Kun iba na, nangyayari pa an trahedya, sugad san mabutod an barko san SulpicioAirlLines kay sigi an pasakay maski subrahon na an karga.  

Sa kadaghan san pamilya niyan na burulag na an myembro, bihira na an Pasko na kumpleto maski an magkamaranghod.  Bagay man lugod sa mga sugad sini na pamilya an kanta na Walang Hanggang Paalam san Inang Laya:

…kahit na magkahiwalay, tayo ay magkasama sa magkabilang dulo ng mundo…
sa biglang tingin, kita’y walang kinabukasan,
subali’t di’ malupig ang pag-asa…

Sa mga noche buena man ‘to’o, maski yano hamok an handa kun lut’as an panahon, nan may mga wara pakauli, sa kaisipan, inuupod na hamok an wara.  Kada sayo in’iisip na, basi pa, mayad man an kamutangan.  Basi pa sa masunod na Pasko

card2     Diri nawawara an pagla’om.