Bulúsan

Bagaw ni tadelini sa Pulsobiriran

‘idagdag mo man tabi an gatud-inkrukrusan an t(i)yan san laway’.

Salamatonon tabi, tadelini.

An sayo pa na nadumduman ko, an tuka. Diri ini an tuka san manok.  Kabatiran ini na kadaghanan, sa paramama. Kun diri ka magpaaram, nan bukadon mo an kapipi na may sulod na maram’an, badi madale ka san tuka.  Ini na tuka, diri man tulos namatian. Badi pagkaaga, magduduso na an kulo mo sa kamot, hanggan rumangrang nan matalkas, na sugad sin natuka—sin martilyo ada, kay rungkab nag’ud an kulo mo. An solusyon, di orasyon—laway san tagsadiri san kapipi na linab’tan mo.  Kun ungod ini, badi niyan, mayadon ini na negosyo. Sa mga bangko, pwede ini bakalon san may mga safe deposit box, ma’o man sa mga gym, country club, massage parlor nan grocery. Ma’o man sa mga maleta, maski sa pag-abri sin computer.  Imbes na password protection, di’ bawi san tuka.

Kun naagapan kunta ini na mga kabatiran, narehistro sa bagaw intellectual property rights, mayaman kunta an Bulusan, sentro sin mga kabatiran nan mga pangontra.  An tidakui na magdadara sin income, laway. Daog sini an negosyo na brokerage, na bagaw  sa Tagalog, laway lang ang puhunan.

Bagaw san mga gurang, kun nasa uma, makitabi nan magpaaram, diri sa tagsadiri san uma, kundi sa diri naimod na tawo. Kun maglabay sa kamposanto, o sa balay na may minatay, mag-pwera, kay kun masibang. Ma’o man kun may natala sa bata o sa tinanom, mag-pwera nonot…

Kun burod, diri magkaon sin siing na saging, kay kun maging karuha an bata. Kun mainato sa magurang,  paggurang man niya, makurungkung an kamot, na sugad sin natetano.  Kun diri nauli panirum-sirum, kinakaragan, o tinutubuan sin mga balukag sa lawas.

Kun mabati mo na nagtagu’to an tiki’, bo’ot sabihon, may maabot na bisita. Kun may maimod na tuko sa balay, may maabot na bagyo. An paghimo sin payag-payagay, nakapabagyo. Kun pag-ikakaon mabut’san mo an kutsara, may maabot na bisita na babaye.  Kun tinidor an maradag, may mabisita na lalaki.

Kun matapon sin istaran, an una na dapat isakat, an bugas, asin, nan asukar, nan sin baga, basi pirmi may pagkaon.  Kun makalhod man an butangan sin bugas, diri angay na simuton ubos an bugas, basi mabutangan tulos. Kun may mahulog na muhmoh sa lamisa, dapat puruton, kay basi diri mabusong. Kun may burod sa balay, ayaw pagtutugbos sa may pinto, kay masakitan an burod pagpabuhay. Kun may nabuhayan, an inunlan diri dapat igtapok o ipaanod sa salog, kay kun maging tandayagan an bata.  Mas bali ilubong sa irarom san hagdan, kay basi pirmi makasusog pauli.

An bata na lalaki, kun sobra sayo an alimpupuro, suruhayon; mas ngana kun may alumpupuro sa harani sa agtang. Kun magkarigos sa salog, dapat magliwan, kay an namar’han sin saruwal, binubuyong. Maraot magtulon sin liso sin prutas, kay kun tumubo sa sulod san tiyan. An pagkarigos kun gab’i maraot, kay kun maturog na hulos an buhok, posible makapay.

Kun mayad an ani sa pasakay o sa uma, an una na ani, o an sapad na may anuy, dianis na ihatag sa simbahan.  Kun Kamahalan, diri dapat manarabaho, kay nagsasakit si Kristo.  Kun manarabaho, magdalagan o maghimo sin ribok na Biyernes Santo, badi umuntol an ulo san Hinulid na Kristo.

Diri angay magdungan sin taon an pag-asawa sin magkamanghod.  An luoy-luoy diri angay sa parabulang.  An tubo sini na pairarom, nakapaperde. Pakakaon umingkod, makabubusog. Pakakaon humigda, makatataba. Pakakaon dumuyan, makayayaman. Kun mag-inop sin halas, magkakakwarta. Kun mag-inop sin kwarta, may mamatay. Kun may maimod na lalag, may mamatay na kakila.

An pakaimod sin bao’ nakalimot.  An siklo, senyal sin tawo na nagtutubo.  Kun diri man, an tawo na nagsisiklo, nangalit bonay. An may kulatoy, nanikop. An pagkanta kun nag-uudo, nakakulatoy.

Kun nano an mangyari na bag’ong taon, matatahuy sa bilog na taon.  Kun abutan san bag’ong taon an utang mo, bilog na taon, may bayadan ka. Kun daghan an pagkaon mo sa lamisa, bilog na taon, abunda ka. Kun aburido ka na bag’ong taon, bilog na taon, aburido ka. Kaya mayad na tahuyon mo an taon sin kaugmahan, mayad na lawas, daghan na istak sin pangaipo sa balay.

Kun kumaon sin daghanon na biriran (retrato), sugad man hamok sin nangalit ka bonay, sisiklo’on ka. Kun makihiran ka, bagaw san mga gurang, ‘ayaw pakihiran, kay hilaw pa an biriran…’

Mayon sin mga pagtubod na wara man sin paliwanag, koneksiyon sa resulta, o paniguro na mangyayari.  Mayon sin mga panghadok hamok ada sa kabataan, nan sa madali mahadok. Badi an iba, nagbatog sa panghadok, na tinubudan, naging pagtubod.  Mayon man totoo sin praktikal, na posible mangyari, nan diri maraot kun himuon.

Kun may napa-Manila, mayon man sin mairog pa-Manila. Pakalipas sin panahon, kun an iba san nagpa-Manila nanguli, mayon man sin manguli.  Kun an nanguli pumahimo sin balay na sim an bubong, mayon man mapahimo sin balay na sim an bubong.  Kun an nakuwa na panday an uyon na istilo an may arko sa printira, an mga bag’o na balay badi puro man may arko sa printira.

Kun iba na, talagsa an bagyo. Kun iba na man, surunod an bagyo. Bagaw san mga Bulusanon, maski diri pa gurang, Ma’o na man nag’ud dini sa Bulusan, bulus-bulos…

Advertisements

Pulsó

Parabulong si Inoy Oye’. Manglain-lain na hapdos an kaya niya bulungon.  Diri hamok siya nag-ooperar. Pero maski nano na diri dianis na pamati—kulog, harabahab, duso’, lanit, binhod, ga’os, rura, riyok-riyok—basta darahon mo kaniya, diri siya nagsasayuma. Mga pilay do’on, nan kun inkakarkolo na hilo—kaya niya yo’n.

Wara man si Inoy Oye’ pag-adal sin medisina. An kaniya sistema sin pagsintensya kun may pilay, pulso—pinupulsuhan an pasyente.  Sa paagi sini, natatangkudan niya kun may pilay man nag’ud; kun sa braso, sa gusok, sa gutok, sa bariksanan, sa tuhod, o sa lukun-lukunan.  Haros intiro man na pulso ni Inoy Oye’ naka-reparo sin pilay. An totoo, malin wara man sin nagpapulso kun Inoy Oye na, san pulsuhan, wara sin pilay.

An gamit niya paghilot, lana san lubi na may kasakot kuno na gamot na diri insasabi. Nakasulod ini sa saday na bote na pirmi niya dara-dara sa bulsa, maski diri siya naghahali sin balay. An paghilot niya, huru-hapros hamok, na an hinanapos, pirmi bugnot sa kada guramoy, kun an pilay sa kamot o sa siki. Pwera san panugun-tugon na diri magkarigos an bag’o hiloton, may reseta pa siya na kun diri dinangdang na artamisa, panit sin tubó na lalandagon nan igdadapog sa hinilot, basi diri maghubag.

San buhay pa yadto, an maestro sa Bulusan na si Inoy Mario Frando, naghilot-hilot man. Para kay diri man siya nagbabase sa pulso. Kasi, nakadto kaniya an pasyente, halata na pilay kay badi ikang-ikang, nagkiki’hod, kimay o may banting an pilay, o hubag an karaigan.  Hinahapot niya kun napan’o, kun kan’o, kun nano an namati’an, bag’o imudon an karaigan. Luway-luway an kaniya pagkapot. Kun na-adaw an pasyente, na-alto man siya. Bag’o niya kiwahon an pilay, may linuluwas siya na libro na may mga drowing san lawas san tawo, sugad san manungod sa klabira nan mga tul’ang.  Tinutukdo niya an drowing, minumuwestra sa pasyente na ‘sugad sini an nangyari so’on, dapat ada sugad man sini an ato himo’on’.  Base sa kaniya pag-imod, luway-luway na sinusulit niya an tul’ang, nan linalaki-lakihan sin kahoy na may higot, nan tinutugon an pasyente na hirutan an laki-laki na diri makiwa sin pira kaadlaw. Ma’o yo’n an hinanapos san kaniya paghilot; wara sin burugnot kay bagaw niya, an bari na tul’ang, maurahusan san bugnot.

Nagkapira an mga may abilidad sa pagbulung-bulong nan paghilot-hilot. Mayon pa sin maaram magsantigwar, magbawi sin nakarawan ada, para-ubat, paratambal. Mayon pa ngani sin paratangkod. Dahil ada wara man pangapital san pagbulong (halimbawa, diploma na ginastuhan sin pira kataon), di’ man sira nasukot sin mahal; an iba ngani naruyag na hamok sin luma na bado, o ‘ikaw…’

Kun ikumparar sa mga duktor, mas madali sira magsintensya nan magdesidir sin remedyo. Kun darahon mo niyan an pasyente, niyan mismo, sasabihon saimo an problema (punsada, tabardilyo, nakawran, may naaburido na di’ naimod na tawo, nasibang…). Bag’o pauli’on niyan na adlaw, nabulong na, nan natugon na san idarapog, ituru’ob, nan ipa-irinom. An duktor, bag’o mo mabagat, 1. mapalista ka ngun’a 2. mapaimod ka sin insyurans o kopya san ultimo mo na payslip 3. masimbag san mga hapot san nars 4. mapila sa luwas san kwarto san duktor, na 5. mahapot uli san hinapot na san nars 6. mareseta an duktor sin manglain-lain na eksamin san dugo, ihi, luda, udo, eksrey, kun  nano pa 7. balik uli sa duktor 8. reseta o paiksamin uli.

Kun iba na liwat, maski an mga duktor, awaton man makatangkod san hapdos. Kun iba na man, sira mismo na mga duktor, diri nagkaka-uruyon san tangkod.  Badi diri hamok nagkakasarabutan an mga surat na kadali. Badi sira mismo, nagkakadirilot na san mga ingararan sa hapdos, na mahod an durho na silaba, -itis. Abay pa, kun iba na, bis’ang na an pasyente nan kalhod na an badyet bag’o masabi kun nano nag’ud an inbabati.

Ma’o ada ini an nasaisip sadto na kababayen’an na kasakay ko pa-Gubat. Habang nagluluway-luway si Inoy Bono san pagdrayb san dyip niya, sigi man an erergo san mga babaye na pasahero, manungod sini na mga maaram magbulong. Yadto ngay’an na byahe, kasakay mi si Inoy Maxie Fulo, dati man na maestro sa Bulusan, may kabataan na duktor, na wara ada pakatios, bagaw ‘aber daw, haputon ta kamo, kun kamo may inbabati, napakarin kamo, sa duktor o sa arbularyo?’ Malaksi’on an simbag san hinapot: ‘sa arbularyo, kay naadman tulos an inbabati’. Diri ko na nadumduman kun may sununod na sirimbagan.  Ambot baga kun  unalto na didto si Inoy Maxie.

Di’ man dahil probinsiya o diri moderno kaya mayon so’n na mga parabulong nan parahilot. Sa mga siyudad, daghanon man ngay’an an mga namagpraktis sin pagbulong na bagaw chiropractic, ayurvedic, herbalist, nan traditional Chinese medicine, sa mga dianison na klinik, na an iba ngani namagsurat pa sin libro manungod sa kanira pagbulong. Kun sabagay, maski ada may mga makinilya an mga parabulong sa Bulusan, di’ man ipangsurat an kanira pagbulong kay puro man ini sikreto, mga abilidad na dara nira hanggan sira mamatay. Kun iimudon, ordinaryuhon hamok sira: diri di-puti nan wara sin saklay na stethoscope, diri inbuburungyod sin mga mayad-ayad na med rep, diri insusuhulan sin mga pabrika sin bulong basi pilion an ireseta sa pasyente, maski diri generic.

Habang sigi an diyo san sinauna na parabulong, sigi man an daghan san namagkonsulta sa duktor. Diyo-diyo na nawawara an mga hapdos na inbubulong san arbularyo (sibang, anab, karaw, hilo), sigi man an dagdag sin mga hapdos na inbubulong san duktor, habang sigi man an daghan san pubrihon na pasyente na resulta san mahapduson na ekonomiya. Naiibanan na man an mga gahi nan kinaadman manungod sa mga masitas, sugad san albahaka, artamisa, lakadbulan, dusol, inghingho, kamod, kun nano pa.

Sa intero na pagbulong, wara sin madaog sa nunot, anab, ungab, kalot nan gatod. Kun sin’o an nakanunot siya hamok an makabulong (uli), nan an nanunutan, makanunot na man, na siya man hamok na an makauli.  Sugad man sini an sistema san anab, ungab, kalot, nan gatod.

Bagaw san mga maaram, an nunot nangyayari kun nakukuwa an atensyon san may nunot, magsa-tawo o magsa-tinanom.  An pag-uli, masayon: laway na linalahid sa pasyente, nan nasugad an nag-uuli, ‘uno, dos, tres, uli!’. Kun narambang na ma’o yadto an nakanunot, ora mismo, maayad na an pasyente, na sugad sin nag-uyok. Kun diri, padagos an maraot na pamati, padagos man an ralahid sin laway san mga may rekord sin pakanunot. Kun durudimalas, mga duwa kaadlaw na kapalaway maski sin’o, di’ pa gihapon naremedyuhan an nunot.  Pan’o daw kun an nakanunot pahali, pakadto sa Iraq, nan pag-abot didto nabumba? Pan’o daw sini an nanunutan? Di’ pa man ada ini nangyayari. Kun mangyari, kairo man daw san nanunutan; maraot an pamati, nan badi mabang-ugon na sin kalahidi sin luda.

An anab man, an resulta, panot, na kun diri maulian, sigi an rangrang. Lainon man kun paghapihapon an samad nan ihapros an kamot sa dila basi malawayan uli. Kaya an pag-uli sin anab, pinamamâ ngun’a an parauli, nan an nginupâ-ngupâ na mam’on, linuluwa nan pinakupot sa samad. Niyan na bihira na an nagmamamâ, basi pa kun bihira na man an may anab.

Mayon man ako sin nagkabaragat na taga-doon sa luyo san San Bernandino, kun diin mayadon kuno an may mga barang.  Kun madale ka kuno, pagmata mo sunod na aga, wara ka na irong.

Marasa pa na ini na mga abilidad malin doon man hamok sa ato epektibo. Kun diri ini namili sin lugar, daghanon man kunta sini an pakinabang. Sugad na hamok so’n na mga tawo na awat na inkakauyaman, hasta so’n na mga grabi na man ada an perwisyo. Marasa pa na wara nag’ud sin nasugad, ‘Nunutan ko ini si Ku’an, nan masakay ako sin paraw pakadto sa Somalia. Buwa sini…’ Wara man ‘gud.  Kunsabagay, kay mga makwarta sira, badi may inbabarayadan man yo’n na may abilidad na mas makusog an pangontra, sugad sin bakuna sa nunot o baytamin na pangontra sa sibang. Aw, kun madamuon an pamanit, badi di’ na man nadulutan sini na mga insasabi.

PERS-EYD NA BULUSANON:

siklo, pumaknit sin saday na papel, ipakupot sa agtang.

bayuko, kuluron sin anyel an pandok

natunok sin tayum, ihi’an an tunok o pugaan sin suwa

basol, nahanap sin may halaba na buhok nan pinarapado an labak.

nalagalag, baliktadon an sul’ot na bado

maila na ataman, mamaklo, ilungtod an kulo sa abo na may baga, itu’ob an aso sa ataman

naingas, humanap sin ingas nan rapgason an samad

alipunga, maglandag sin paklang sin gaway, ilungtod sa samad na mapaso-paso pa

makulog an tiyan, lahidan sin white flower

makulog an ulo, dapugon sin dinangdang na dahon sin anonang

ubo sin bata, pinainom sin linaga na ugbos sin pag-uringon

kun may natala sin bata, nasugad ‘p’era nunot, p’era intero’

kun nalabay sa kamposanto, nasugad ‘p’era sibang, p’era intero’

kun nalabay sa may minatay, nasugad ‘p’era sibang, p’era intero’

kun maihi sa uma, nasugad ngun’a, ‘patabi, makiihi tabi’

Ika-traynta’i-uno na parte

Nag-iirinom an grupo sin kalalakin’an, mga unom ada ka-tawo.  An iba sa kanira, huba sin bado, naiimod an mgamarka sa dubdob, sa braso nan sa li’og, nan sa ibaba san paa, sa diri natahuban san halip’ot na saruwal. An iba, nanigarilyo.  May nagtitinawa, may pormal hamok na nag-iimod sa naglalabay. Sa mga hihitsuraon, diri man sira magkairidad. Yadto sira sa luwas san turu-tindahan sa piliw san tinampo, inlalabay-labayan san mga sasakyan nan san mga tawo na namaglakaw.  

May mga kabataan na namagpaburukod sa luwas, mga di-sinelas hamok.  Kun may ayam na nabalad, sugad sin kapabukod man nira. 

Sa un’han san tindahan, hiraun-daon san pwesto san punerarya pag-iaabot sa tulay, mayon sin eskinita.  Sa kanto sadto, mayon sin hilera sin kabal’yan na saragdangay hamok, na an palhugan piliw na haros san tinampo.  Kun diri mag-ikmat an magluluwas-sulod, mabubulho sa kali sa piliw san tinampo, na sa maati na tubi namaglutaw hamok an kun nano-nano na ati na kadaghanan plastik. Sa mga printira san balay, yadto man an mga hinalayhay na sugad sin inpapa-asuhan sa namaglabay na sasakyan.  An mga bubong, may mga sabung na kun diri turon sa sim basi diri ipalid o magbaluad, mga kable san kuryente nan sin manglain-lain na korte sin antena sin telebisyon.

Didto sa eskinita tinukdo ni Julia an drayber san traysikel.  Mayad ngani kay wara man sin binag’o masyado an lugar kaya wara man pagngana an kaniya pagruha-duha. Ma’o pa man gihapon tuna sadto na nakaabot siya dini, pira na ka-taon an nakaagi.  An nawara hamok na inhahanap niya na pakilaan, an puno sin mangga, na niyan wara na. Dati, may nareparo siya na masitas; mga tinanom sa masitera nan mga nakabitay na orkids.  Niyan, mas nareparuhan an mga tuda na pakupot san mga kandidato san nakaagi pa hamok na eleksiyon; mga daragkuon na letra san ngaran, mga pandok san kandidato na tinawahon pa man, maski an katunga kun diri gisi na, talkas na an pakupot, kaya nagpapalak-palak kun hinuhuyop san hangin.

Diyan na lang po sa tabi”, bagaw niya sa drayber. 

Ma’o pa man an hitsura san istruktura; kamalig na sayo na iskalon, taraytay an mga pinto, sugad man hamok san iskwelahan sa Bulusan, para kay saragday, nan haragbaba an kuguhan.  Ma’o pa man an kolor san pinto, pus’aw na asul na niyan sugad sin asul na tiniblangan sin kolor-abo.  Para kay diri man yadto asawa ni Miyo na unabri san pinto. Diri man niya kila an babaye na tunangbara.  Magalang man kunta, kay bagaw “Sino po sila? Sino po ang hinahanap?

E, dito pa rin ba nakatira ang pamilya ni Mi…ni…Romy? Kapatid ko po siya…”

Ro… A, yung dating nakatira dito? Bumalik na yata sila…yung pamilya n’ya sa probinsiya… Aklan ba ‘yun? Basta, parteng Bisaya… Nabili po namin ito sa kanila…”

Sakay na uli siya sin traysikel, pahali didto. Harayo an isip niya, maski sugad sin nababati pa niya an istoryahan nira sadto na bag’o na tagsadiri.

Kilala ba ninyo ang kapatid ko?  Kasama ba kayo sa trabaho?”

A, hindi po.May kamag-anak po kaming nagtatatrabaho diyan sa pabrika, siya ang nakapagsabi sa amin na binebenta nga raw ito…Kilala niya si…ang kapatid n’yo”.

A…” Gusto kunta niya haputon kun nano an nangyari, kun pan’o namatay si Rene, maski nabati na niya ini hali kura Paring, gusto man gihapon niya mabati hali sa iba.Badi sa sugad sini na paagi, mamatian niya na diri man siya kablas, na inabutan pa man niya maski an anino ni Miyo.

San magpaaram siya, nag-ayo man dispensa an babaye kay wara na kuno siya kaagda pagdagos.Bag’o siya tunumparing, nalabayan man niya an duwa na bata—kabataan ada san bag’o na tagsadiri—na nag-uuyag, nag-uunong sa klabira sin bisikleta na pangbata.An bisikleta, wara sin gulong sa unahan, pero taliungod an sakay san duwa na bata, naghahagong pa biyo, bagaw “Eeeeeeng! Piip! Pip!”Maski rurukat na, kila pa man niya an uyagan na pinadara niya san nakaagi pa hamok na pasko, pamasko niya sa bata ni Miyo. 

Diri na siya makakadto sa linub’ngan ni Miyo, labi na may bitbit siya na maleta.  Diri man liwat niya aram kun hain.  Wara man sin makaupod kaniya pakadto.  Kun buhay pa kunta si Inoy Mado…Wara na man liwat siya sin aram na taga-Bulusan na nagtatrabaho dini sa pabrika…

Makulog an bo’ot niya na pahali, sugad siya sin intutuya-tuya.Diri hamok pinatay an kaniya kamanghod, hunarali pa hasta san mga panumduman kaniya. 

Aw, kunsabagay, di’ man nag’ud nagharali, kay sa luwas san pabrika, sa inlalabayan san traysikel, sa mga pader, yadto pa man an mga surat na nagtatag’ok san mga inpapasuruhayan do’on sa intatrabahu’an, an dahilan san diri pagkasarayo, an ingigikanan san paratayan. Baga an kolor san mga nakasurat; sugad man hamok sin dugo san nagkamaratay an ginamit na isururat.

Duniretso na siya sa airport, maski may pira pa ka-oras bag’o siya maghumali. 

Didto, sa sayo na ingkudan sa hulatan san departure area, nag-hulat siya, sagmak an bag niya na saday.  Sige an ralabay-labay; may pasahero, may empleyado san airport, may mga gwardya. May nagkakadali, may maluway-luway; may maogma, may namundo; may karuray, may solo-solo. Maski kadaghanan mga Pilipino, may padiyu-diyo man na Insek an hitsura, may mga Bumbay, may Arabo, nan sin mga puti. Gusto niya reparohon an kadiyo san iba na lahi na nagkakanhi o nag-aagi dini, kun ikumpara sa manglain-lain na hitsura sin tawo na naimod niya sa HongKong.Para kay sige man an sawong-sawong san naiisip niya manungod kun Miyo, an nagkakadurumduman niya…

Sugad sadto na eksperyensya nira ni Miyo sa Quiapo. Maski diri siya an nasuntok nan nasipa, sigurado si Julia na makulog yadto.Pero wara man pag-agrangay si Miyo.Turu-tinawa pa uga’ng.Matini’os ha’k siya, bagaw ni Julia.Matini’os ha’k…

“…Maski pag-alsa”, bagaw sadto ni Oya Binsing, “…ako an nakidit, kay malin magub’at pa kaniya an pinapas’an.  Maski intitin’o na, di’ man napapina…”

“Kun nangraraha kami sadto nira Atin nan si Naro”, bagaw man ni Tirso, “pag-abot dini, nakipalaksi’an si Manoy Miyo kun Atin pagsi’ak… Iya mas dako kaniya si Atin…”

“Kunsabagay”, bagaw ni Oya Binsing, “malin puro man kamo maparanga nan mabaskog, maski puro man hamok uga, soli, nan ulab an inkakaon niyo.  Kun iba na ngani, kuyog hamok an suda sa sinanlag na namo…”

“Ba’a”, karaw ni Tirso, “na mayad man nagu’d baga an ulab? Kaya kun ako may kabataan, puro ha’k man ulab an ipakaon ko…”

“Aw, diri”, bagaw ni Oya Binsing.  “Hanggan kaya niyo, atamanon niyo sin mayad an kabataan niyo.  Magayas an tini’os niyo, titi’oson man san kabataan niyo?”

Naalto an pasirimbagan nira sadto. 

Padagos pa an pagdumdum ni Julia, diri niya nareparuhan na haragyuon an imod niya, na may nagwawayawaya sin kamot sa pandok niya.

“Ay, ba’adaw, kay haragyuon an imod!”, bagaw san babaye san mareparuhan niya. “’Diin ka baya?”

Pebrero 25, 2008

Panumduman

Inububurutang ini sa mga altar, kataraytay san mga imahen nan istampita. An iba, pinutos pa sin silopen.  Kun iba na,komunyon mayon sin sayo na kwadro, na may sulod na badi sayo na durudako, an bagaw niyan 4R, na sa mga piliw-piliw san kwadro, mayon pa sin mga singit-singit na sinaragday.

Sugad sini kahalaga an retrato sa Bulusanon.

Syempre, pirmi mayon sin kabahin sa pitaka, kun diri an katrato, badi an asawa nan san kabataan.  Badi kun imodon an likuran, mababasa pa an dedication. Mayon man sin nakabutang sa mga album; kun diri an hali sa para-debelop san retrato, badi an album na hali sa bookstore o botika. Nakaistambay ini sa mga sala, pang-aling sa mga nakihalyaw.

‘Oooh, si Laling ini ho, Inoy Pekto? Ba’adaw, magayunon na, ha?’

‘Diin man tabi ini na retrato, kay may monumento ni Rizal, ma’o ini an Luneta?’

‘O, a’la, si Inggay ho. kay kaagbay man uga’ng ni Jess Lapid! Bulegs!’

‘Sin’o man ini ho, na madamu’on an pomada? Ma’o ini an katrato ni Maria?’

‘Mayad pa daw sira, kay sigi ha’k an kapakorodak…’

Di’ pa naawat, masakit an pagparetrato. Apisar mahal, di-diyo an retratista, kaya kun may okasyon, kakadtu’on mo nag’ud an sugad kura Inoy Bosyo: ‘Ayaw man tabi paglimuti, ha? Alas-dos an bunyag, nan kun makakadto ka pa sa balay, agihi man do’n…’ Tugun-tugon nag’ud, nahaghag na diri mawara an tsansa; ‘Ayaw nag’ud tabi paglim’ti, ha? Pitiki man an bata ko pagsakat sa isteds, kay, atog grabi man an kapamulbo so’n kangina…’

An mga retrato, syempre, kadaghanan, okasyon.  Halimbawa an kuwa san kasal nira Karding, murusduton si Oya Gunda; san bunyag ni Itot, reparuhon an wara kasirahi na siper ni Dandoy na tinawahon habang kilik-kilik an bata; san primera komunyon nira Minggoy, dianison, mga pormalon, sugad man hamok sin mga saragday na anghel…

Panumduman—nan ebidensya man—kun nakaabot sin iba na lugar; badi sakrang sa kanyon, san makaabot sa Fort Santiago, o saklay an halas, san kumadto sa Manila Zoo

Badi dianison man an pamati san may saklay na kamera, kay inhahabak nag’ud sin mayad, basi diri mabut’san, diri mabu’ong.  Diri ini basta-basta, mahal ini, nan dapat maaram ka magpitik sini…

An sayo na nahihimo san kumpitensiya, kun iba na, an paghingayad san produkto nan pagbarato, sugad halimbawa san padaugan san Nokia nan san Sony Ericsson. Dahil gusto madaog an sayo, nan makapabakal sin mas daghan, sigi lugod an padianis san modelo san kanira mga produkto na selpon.  Kadiyo-diyo, may bag’o na modelo, na may bag’o na karga, o nahihimo.

Sugad san kamera sa selpon.

Niyan, diri na masakit magparetrato, o mangretrato.  Maski nano, maski sin’o, maski kan’o, pwede mo na kuwa’an sin retrato.  Mala ngani kay nagkapira na man an nadakop na naggagamit sin selpon panikop.  Mayon man sin mga balita na mga saragday na sine na kinuwa sa paagi sin selpon sa mga motel kuno, na binutang sa CD o inpapatala sa internet. Depende sa intensyon, mas mayad man gihapon na masayon an pagkuwa sin mga retrato o halip’ot na pelikula, labi kun may kaisipan na kapareho halimbawa san Agap-Bulusan o kun nano pa do’n na grupo na may pagmakulog sa sosyedad. Niyan, madali na makakuwa sin mga imahen o ebidensiya sin mga hinimo, kinuwa, sinabi, nangyari, makangangalas, makangingirhat, o makaruruyag.  Dahil nasa selpon, madalion na makakuha sin ebidensya kun kan’o mismo nangyari.  Kun mai-text tulos, madali man maaraman san publiko.

Pwede na ipaimod an mga lubak na rineport na may tagbon; an eskwelahan na naluho an bubong, an kandidato na nanghahatag sin kwarta sa botante, mga kahoy na pinulak maski wara permit, an mga pawikan na intatago sa bay’ong pagpabakala, an koridor na nagpapataya sa hweteng, an binomba na tore san telepono…

Syempre, mas daghan na niyan an makukuwa san mga una na kiwa ni Nono, batog mabuhay, hanggan niyan na nag-aalabat na.  Kun medyo maluya, pwede pa ulit-uliton, na diri manganugon san negatib o mahulat na ma-debelop. Para kay, dahil naiimod na, diyo na lugod an nadedebelop.  Maswerte hamok kun diri maaksidente kapunas…

Diri liwat hamok kita an pwede retratuhon…

Sitong: ‘Oman, hain man an insabi mo na langka na inpapahinog mo, na bagaw mo ipabakal mo…?’
Oman: ‘Uya hu...(inabrihan an selpon niya, nan pinatala an retrato san langka na may putos na anahaw).

O kaya,

Kabudit: ‘Mabakal ka turos? Lab’ason…’
Kostumer: ‘Hain man yo’n na insasabi mo?’
Kabudit (Inpapatala an selpon): ‘Uya ho, binutang ko ngun’a sa istayrupom, basi diri marugok…’

O kaya,

Erning: ‘Taya na kamo sini na ripa, hasag an pers prays…’
Larot: ‘Imudon ko daw…’
Erning: “Uya an retrato ho, sa selpon ko.  Wara ko daraha kay magumsukon. Mabu’ong pa…’

Kalibkib

kalibkib

San an kadurungan ko kabataan, wara pa sin kuryente sa Bulusan. Maski san magkakuryente na hinanapos san dekada ’70, taod-taod pa bag’o nagkurusog an bo’ot magbakal sin mga gamit na de-kuryente, sugad baga san pridyider. Kaya an mga tuda-tuda na pagkaon, intuturu-takluban hamok sa lamesa,  badi isuda tolos sa masunod na karaon basi diri magpan’os. Badi babahawan pagmata na hapon.  Badi susumsumanan na hapon.

An lubi kun diri naubos pagkaguda, halimbawa kun an inkagudan man hamok linusak na sab’a o sinugna na bilanghoy, an kalibkib hinahanip ngun’a.  Badi kakagudan na naman sin diyo kun mautadlan an tuda na bilanghoy pagkaaga. Badi kumagod man diyo sin iparanhop.

Habang diri kaipuhan kagudon ubos, an kalibkib doon hamok sa irarom san banggerahan; lungtod sa kagudan, badi inlalatay-latayan san turu-tabako, san tiki, san bayod, nan in-uuru-itliban san iraga. Kun tubuan sin agop’op, pinapawpaw an agop’op, nan kinakagod uli an kalibkib. Wara man baya sin nagduduwa-duwa kun malinig pa ini.

Nagkadurumduman ko ini dahil sini na naresibe ko na email. Inusyuso ko man pag-abrihi.  An sulod, manongod san inagi-agi sadto:

1. pag-iriskwela, kun diri bisikleta, lakaw (di’ man kaipuhan an school bus)

2. kun nakapamisikleta, wara man mga helmet, kun iba na ngani wara preno (di’ man naludugan)

3. namagpaka-iristorya san manungod sa maski nano o kun maski sin’o (di’ man kaipuhan an selpon)

4. nag-uurung-ung sin sayo na bote na sopdrink (di’ man nakakuwa sin mga mikrobyo, ada)

Mayon kita sin mga pangaipo niyan na di’ man paghahanapon sadto: pwera san mga nasambit sa itaas,

1. bisikleta (kay mayon sadto sin karita, talukap, o pakamang)

2. sopdrink (kay sadto, kun diri kape de aros, limonada, sabaw sin silot, o tubi hali sa biso’)

3. telebisyon (kay kuntento na sadto san komiks, san Liwayway, nan san transistor na radyo)

4. nursery o kinder (kay maski wara, inaako man pagpalista sa gred wan)

Pakapamahaw sadto, badi makadali paglampaso, nan malantuag na. Pag-uli na pangalas-dose, hali na ugaring sa salog: kunarigos, luniwan san hinuba na bado, nan unangtod uli san paso pauli. Sa salog, mayon pa kami sin uyag, sa pag’itan san buruso nan langoy na inayam. Makarabkab kami sa piliw san salog, magkukumu-kumo sin baybay, lapok nan lugta, hihimo’on na bola-bola, nan pag-uuruntugon. An urhi mabu’ong, gana.  Mahod nanakop sin tagos, nan pinapang’os maski hilaw. An pana mi sadto, kautod na gusok sin payong na tinara’isan, sinulbong sa kautod na lawas sin bolpen nan may lastiko. An antipara hiningpit na kahoy na may kautod na salming na initsuhan patalimon, nan pinasta sin ispalto. Kun namana, sayo-sayo na bato doon sa salog, sinisikop sa irarom, in-iimod kun may nagkukupkup na pokot. Nakasari na ako pamana hali didto sa ispilwey kura Ari, pakanhi sa irarom san hataas na tulay sa Sabang. Sari, kay wara man sin napana maski sayo na labanay; manglain-lain hamok na ati an inbagat, inwahi nan insibya’an. Syempre kay nakalawig, kun nakamati sin kaihi’on, di’ na man nahaw’as.  Syempre kay nagririrop, nakainom sin tubi san salog. Wara man nagpipina sa amo sin ‘ay, ba’adaw, makakuwa nag’ud kamo do’n sin dyerms.’

Nag-uurunot kami sa uhot. Nagpaparalanat sa pasakay nan sa tinampo, kaya pirmi may makatol na inkakah’kah, pirmi may ranggos na nagiging panot ngon’a bag’o magpila. Hasta niyan, kun hinayudon sin mayad an ako tuhod nan bul’ong, mababanaag pa an mga baynte’singko na pinila’an sin samad na nasurip, lunaptok, nan naging panot. An mga tudlo ko sa kamot, may mga gira pa kun diin katuptop san sundang habang nagbubuong pili o nagsasapsap sin bala. An paborito na bulong sadto kun may samad, merkokrom, na pinaritayr san mertayoleyt, nan san inbuburubud na pinaknit na dugnit o trapo.

Pakapanigab’i, naruluwas pa, labi kun bulanon. Kun iba na, namati san istorya san gurang, maski hulit-hulit. Kun iba na, murumatsingay. Para kay mas daghan an iriwik-iwikay, na kun iba na, an inhahanap, badi turog na ugaring sa balay; hali sa tinampo, diretso sa higdaan maski wara ngani pamarukpok san pandok o pamahik san siki.

San lumabay an SARS, bagaw ko, kun ini sumulod sa Pilipinas, badi maubus-ubos an Pilipino. Wara man baya pag-aser. Sugad sin sundang na dunumpol pagtigbasan.

Kun binabalita na may makusog na bagyo, naiisip tulos an paglut’as san produkto. May nasugad pa, ‘ay ba’a, sa ato, badi grabi nag’ud an krisis sini…’ Maski ulion mo pag-obserbari, di’ na man pinamagbale an kalamidad: oyon an nalunod na bapor kay sobrahon an sakay, an bulod na inanod san uran kay rinapido na pagpuluda an kakahuyan, an minahan na hunilo san dagat, an heneral na nadakupan sin milyones na kwarta, an opisyal san gobyerno na punalisik, an eleksyon na kinalit. Sa kadaghan ada san kalamidad, bag’o pa maramihan an haritihit san nalabay pa hamok, natuturunan na naman sin bag’o na kalamidad. Kaya ada an pagnawong ta, sugad sin buninhod na.

Niyan, maski an bilog na kinab’an nangirhat na san krisis na bagaw nagdadangadang, kita man naghuhulat na ugaring san masunod na laban ni Pakyaw, san maabot na eleksyon. Sugad man ada sadto, kun tin’ohon mo san manungod sa kalibkib sa hanipan, badi sugadon ka ugaring:  ‘paano-ano mo man…’

Bituka

Nanirum-sirum na sadto san magkariribok an pagkararani. Nagkararandol, nagkurutak an mga manok, nagbaratok an kaayaman, nagkaluwas an namagpakabati.  An grupo sin kalalakin’an na inhalian san ribok, nagtatarag’ok: ‘tinggarong! tinggarong!’ Pagkabati sini, nagka-iriksayted man an iba, nag-urupod man pagbukod; sa piliw san kasagingan, sa irarom san mga banggerahan, balyo sa kakudalan.  Dalagan an tinggarong, bukod man an namagbukod.

bituka1

Sayo man na adlaw, may lalaki na naghahangos-hangos na lunabay.  Sa tono san boses, grabi na panganugon. ‘Tsk, in-imod ko nag’ud, nabalatas do’n sa may sagurong, ba’adaw bugkon! Para kay nakapulkas!’ Sugad man san tinggarong, ini na bugkon pagkaon na nakadulag.

Kun iba na, nagkakariribok pa kun may nalilit’ag na halo, o tikugas, o kun may napupulot na koro-koro, o kun may nasasalbatana na maya o tagkarit. Hasta san kabog, minsan. Dahil aram na may tagsadiri, kun nakasalbatana sin salampati o maski manok, diri na man baya pinabantog.

Sarin kadako o kadaghan ini na pagkaon? An sayo na tinggarong, badi wara pa sin un kilo an karne pagkahil’ang.  An bugkon, sayo na kumkom?  Basi makasuda, kaipuhan ada sin nagkapira na tikugas o tagkarit.  Kun maya, badi menos an napolo basi magahoy na karne. Para kay diri man sini nauraw an paradakop, magBulusanon o diri. Puro ini pagkaon.  Bagaw sa Tagalog, laman-tiyan.

Sadto, kun nalabay, nakaimod ako sin may dara na naarawang na baboy. Mayon man sin nadadakop na ilahas. Sa iba na lugar na naabot ko, may hayop na para sa pagkaon, mayon man sin para sa kapalibutan, o sabong na hamok sa pagturutan’aw. Didto, an tamsi diri maila, kay wara man sin naglalabot. An uwak, periko, kiyaw, agbaan, talalabong, tikling, namagpakahapon harani sa tawo. An ayam ngani nan san kuting, may badyet para sa pagkaon, sa doktor, pagatas, bado, hasta polbo ada.  Kun naaraman na sa ato inkakaon an ayam nan san kuting, nangirhat an iba, nainit man an iba pa.

Ambot kun may koneksyon sa pagkaon an dahilan, kay sa ato kun iba na,

1) an gahoy sa CWL, CW’eat, labi kun may kapipi kun nasimba. Nagsisimba kuno basi makapalibre pagkaon (?!)

2) an para’uyag, kun pirmi perde, an gahoy, eatlete. Mayad hamok kuno magkaon.

3) kun nasamad an bata, an suhay basi diri maghibi, ‘harayuon yo’n sa bituka…’

Kun nagsisikop-sikop ka san mga entrada na retrato sa album san Agap-Bulusan, maiimod mo an kanira kuruput-kupot, pagbisita sa mga banika nan bulod san Bulusan. Sa Bulusan, an mga bulod na parte kunta san parke na pangpubliko, may nagsaradiri na.  Binasabas, kinuwa an daragko na kahoy, sinubsuban an ging’ot basi madali mahawan, nan tinanuman sin mga sulihon.  Pagkaon man nag’ud kunta an produkto so’on.  Para kay

1. diri man nira sadiri an ingod; sadiri san publiko.

2. an pinurulod na kahoy, sira manta an nakinabang.

3. kun mangyari an kalamidad dahil sini na karaingin, gobyerno an magasto; publiko man gihapon an mapeperwisyo.

Ini na naimod sa album san Agap-Bulusan, diri ini bag’o.  Pira na kataon, pinangpulod man an daragku’on na kahoy sa Danaw. San agrot na, binutangan sin nursery kuno, semilya sin mga kahoy. Hamamani an inarot kay bubutangan sin peluka. Doble an delihensya: sa mga pinulod na kahoy, nan sa pagbakal san mga semilya. Sa likuran sini na darali, an hapot, hain an mga bantay sini na tahok? Kun may mga empleyado an gobyerno basi maprotehiran an mga sugad sini, nano daw an inhihirimo nira kay padagos man an mga aktibidades na pangraot? Kun may masugad, ‘Kay nano, kun wara na kami makaon, pakaunon mo kami?’ Kun magtanom ngay’an sira sin mariwana, ma’o man an sasabihon nira: ‘Pan’o man, na nagutom?’ Bo’ot sabihon, dahil sa bituka, posible mawara an disiplina.

Sigi man an darakop sin pawikan, maski bawal, ma’o man an isda o banagan na may pugha. An kuyog kun nasabwag, urubusan an panarakop. Sa mga namahala sa gobyerno, daghan an maluya o wara nahimo habang nasa pwesto. Maski hilawon an pagkadayaon, buwaon nan hugakon, padagos na nakabutang sa pwesto. An dahilan, an boto, pinabakal kanira, dahil ada sa pangaipo. Abay pa, an pagbuhay ta, bagaw uno, dos, padlos… Bo’ot sabihon, kun inuuna an bituka, posible mawara an hutok san tawo.

Diri pa dini namutang an anomaliya san pangaipo.  Sa kagustuhan na makahusto an delihensya, manglain-lain na pahino-hino an nagka-irisipan. Sayo sa pinakapopular, an pag-abrod. Kun iba na, hasta san mga propesyunal, nagiging kadanon; paralimpiya san balay san iba, paraaling san diri man nira kabataan; may doktor na nagiging nars. Dahil daghan an aplikante, daghan man an nagburutang sin ahensya. Daghan sini na mga ahensya an buwaon nan nangloloko san mga aplikante.  Sayo pa, dahil gusto nira na sira an pagkuwaan sin trabahador, sira na mismo an natawad san iswereldo sa mga empleyado.  Paharababaan sira. Abay pa, imbes na maghataas an nakukubra san trabahador, nagsasaday ugaring.  Sa pareho na sitwasyon, an perde, an biktima, kapwa man hamok Pilipino.  Bo’ot sabihon, kun inuuna an bituka, nawawara man an kalag.

Kaya niyan, kun may maimod kita na nag-uuri’od sa kulog san tiyan, diri hamok kita basta magsugad sin ‘Ay, punsada yown…’  Isipon ta na, ini na kulog sin tiyan, badi hangin, dara san gutom. Kun sugad, mayad ini na tawo, may disiplina, malinaw an isip, nan mayon pa sin kalag. Hapruson ta na hamok sin white flower, an tiyan.

TRIBYA:

sagurong – n,; saruyong, salod sa agihan sin tubi

minsan – adj, nahimo, nautob, nahingayad

Ika-traynta na parte

Niyan na mag-eentra an Hunyo, mayad pa man pirmi an dagat.Katu’igan kun wara sin bulan sa langit, sugad sin nagkukurumplot, an mga parasulo kanya-kanya handa san kanira mga kagamitan: panukal sin gasa san hasag, sin barado na nipol; laki-laki san buong na salming san hasag; istak san gas.Preparado na man an alat nan san agahid, ma’o man an sinelas na isurul’ot basi diri masura san tayum.

“Aw, nano, madagos ka do’n padagat?”, kulibat ni Julia.

Siribot pa si Rene, nagsusursi san agahid. “Oo, kay manggad pa…basi pa kun igbagat sin maski lubayan…”

“Daghan pa man an nanulo?”

“Ay, oo. Kun iba na ngani, sugad man hamok sin pista do’n sa Pag-ul’tan.”

“Daghan pa man an nadakop?”

“Aw, depende yo’n sa tuig…San arin yadto, nakatupar nag’ud hali magbagyo…ba’adaw yadtuh…”

“Maisdaon?”

“Madi’mo, na dianison, kay mahiwason an hubas. An tabugok…haros pagpupuruton na hamok…”

“Mirinatay na?”

“Buruhay pa, para nagkahurub’san…”

Tara man…?”

“Aw, mala kay nakapabakal man ako. Di’ mi na man magam’han pagkauna ubos…”

“Iyah, basi pa may dara ka do’n kay basi magkagang kita…”

“A, dianis ini, kay ho, wara liwat bitoon…”

Totoo man, mga alas-onse, diriyu-diyo na an manurulo, sugad sin mga aninipot na haros rilinya pakadto sa dagat.Kun may naagihan na kahoy, balay o kun nano na ulang, nauutod an suna, kaya sugad sin nailimat-imat, nagpaparung-parong.Aram san mga parapanulo na madali na an tigbagyuhan, batog niyan na Hunyo, hanggan tipi-pista na Hulyo, hanggan magtitig-Kalagan na Nobyembre, kun kan’o pirmi madagaton.Mag-e-Enero, magdidianis na naman an dagat: mayad mamana, mamanwit, mangagahid kun hubas…

“Kun dianis an hubas”, bagaw pa ni Julia, “masari man kunta ako pangulaman…”

Inhihigutan ni Rene an alat. “Hmh, agruton na an gulaman do’n sa may Pag-ul’tan. Namagpakaabot na uga’ng sa Riroan pangulaman an mga taga-Dapdap..”

“Pan’o, ingagarabnot ada an gulaman, imbis na kutos…”

“Hmm, daghanon an nangulaman…”

“Iya an isda…?”

“Ma’o man. Mga mailahon na an isda dini sa Bulusan…”

“Pan’o, kun nanarakop, ubus-ubos…”Si Julia na an na-iistorya.“Kun nasabwag an kuyog, biyo na inkukulang sin asin…”

“Maski ngani an banagan…Im’da sa Central, kun pinabakal na, kay mayon sin may mga pugha…”

Mga Mayo nan Nobyembre, kun nakaalidad na sin kuyog an parapangagahid, aram nira na masabwag na an kuyog.Mamagtaon na sin sarap na pino.An una na sabwag, an bagaw kitum, ma’o an dianis, kay kun nagkakaidad na sin maski sayo kaadlaw, may kinaon na an kuyog, mapait-pait na an rami.Dahil wara man nagayud sin regulasyon manungod sa pagdakop sin kuyog, an diyo na nahalaba pa an buhay, an nagiging turos, talagsa na hamok. An murubkas, maski an gunö, na an sabwag man Agosto, kun nadidiskubre na san paraisda, urubus-ubos man pagdakupa.Kaya ngani, bagaw sin sayo na nakaobserbar, an pigtitindang sira digdi sa Bulusan, dai pa ngani tata’o maglangoy.

Masiram man to’o an kuyog.Pagkadakop so’n, pinamagpabakal sin takus-takos—otsaba, litro—nan inaarasin tulos.Kun latim na an paga, mahod namagbayo sin langkuwas nan sinasakutan an kuyog.Kun sa isuruda, pwede na an sayo na pudyot, pagpupugaan hamok sin suwa. San una, sa mga tindahan, nakabakal na an salapi sin tunga sin tasa na kuyog.

Dianison an hubas, ha?”, bagaw ni Julia habang inhihingisda an angol na sinul’an ni Rene.May nagkapira pa na lubayan nan sin parangan sa pinggan na losa.Linain man niya sa sayo pa na plato an nagkapira na saragday na tabugok.

“Ma’o”, bagaw ni Rene.“Nakatyempo nag’ud.”

”Maski si Kabudit, agahon pa na lunabay, mga sugad man sini an tinda…”

”Hasta sa Tawog an hubas kagab’i, mala kay halabaon man an taraytay san mga hasag…”

“Nagbasol daw an wara pakakadto, ha?”

“Aw, basta diri makairog kun Kublan, na nabutang pa’k san agahid, nasura man san tayum…mayad ngani kay naihian niya tulos…Tinios na’k ada an duso, payt man an pangagahid maski nagtataga-ki’hod.”

“Kai’ro man daw…”

“Aw, higupan na’k niya san sabaw san inutan…”

May diyo na naman na pasuruhay sa lamesa.

“Ba’adaw ‘gud ini, kay sugad sin mauubusan…”, bagaw ni Janet kun Jesper.

“Kay ikaw ngani, kinuwa mo ubos an ikog san angol…”, bagaw man ni Joseph.

Naakap man si Julia.“Ba’adaw kamo, para so’n, magpapasuruhay? Aber, kamo daw an panulo. Ho, do’n sa maaga, pagtigsarayo kamo san agahid ni Papay niyo, nan kamo an kadto sa dagat, dak’pon niyo intero na isda na gusto niyo, basi di’ kamo sin kapasuruhay…Talastasan na nagkakaraon…”

Nagsirilensyo.Hasta an paghurungit, nagkatirimli.

“Hmh, basta ako”, salagbat ni Rene, “tama na sa ako ini na kuyog nan sini na linanta.Nagpapasuruhay kamo sin kautod na ikog nan sin sayo na kutlig sin tayod, ako, birilog na isda an inkakaon ko, hmm, hmm, wara talaga madaog san linanta na dinapdap sa kuyog… slurrp…” Biyo na nayango si Rene paghungit san karan’on, pinupudyot san kamot, tinataon sa hiwa, nan sinasalo man san kaniya dila.Diri na ngani ada nagmamarangno na nasa itaas san ingkudan an sayo niya na siki.Maski nakatin’ohon, nagpugol na hamok si Julia.

Dahil san pagsalagangsagang ni Rene, nabuhay uli an karaon, dara ada san gutom, san siram san karan’on, o dahil diri man aranad magpahalaba sin pasuruhay.

“Iya, nano na, Janet, diin ka na baya makaleds? Maghuhumali na naman ha’k ako, wara pa kita pagkakairistorya…”

Medyo punormal si Janet, sigido pa an hungit, maski harayo an imod.Mamangno, luningag kun Julia, nan kun Rene. “Doon hamok tabi ako sa Sorsogon maiskwela, sa Anunciation, pareho kami ni Loreta…”

“Kay nano man an kukuwaon mo…”, hapot ni Julia.

“Di’ Education…”

“Idyu… mamaestra ka so’n? Nano, maliwan kun Miss Domagtoy…?”, karaw ni Rene.

“Ma’o. Akay diri na hamok Komersiyo, basi makatrabaho ka man sa bangko, o doon sa munisipyo, halimbawa…?”, hapot naman ni Julia.

“Tama na tabi yo’n, kay ma’o man yo’n an gusto ko. Kay nano kun maestra? Kun wara sin paratukdo, di’ wara man sin makaaram?”, rason ni Janet

“Ba’a, badi maisugon yo’n…”, bagaw ni Joseph.

“Badi sigi ha’k an pangudot…”, bagaw man ni Jesper.

“Aw, kun kamo an mga iskwela ko, badi kulingling pirmi an abuton niyo…”

“Tsk, ayaw na sin kasalagbat, kay kun magkasarampolan kamo sin kulingling…”, salagangsagang uli ni Rene, in-iibitaran an pasuruhay gihapon.

“Iya, basta ka hamok mapalista?”, hapot naman ni Julia.“Diri mayon man si eksamin yo’n, kun aakuon ka?”

“Tapos na tabi, san Nobyembre pa na nakaagi”

“Kan’o? Akay di’ ko yo’n aram?”, hapot ni Rene, pilok an kiray.

“Ma’o, si Papay.Nalimot ka na? Nag-ayo baga ako saimo sin ipamarasahi sadto? Upod pa ngani kami ni Loreta?”

Tunagu’to hamok si Rene, nagpiritingpiting, nan punudyot uli san pagkaon.Sugad sin nalimutan na man nag’ud niya. Mayad man an pamati ni Julia, sugad sin siya pa an nakadumdom san iba na gasto na diri nai-isplikar ni Rene.

“Iya, pasado ka man? Kan’o ka na mapalista?”, hapot uli ni Julia.

“Ma’o, si Mamay…sinuratan ko baga ikaw? Nalimot ka man?”

Namungnan si Julia.Nadumduman na kaya ngani siya nagtagama sin sintimos kay para sa pagpalista ni Janet sa kolehiyo.“Aw, naba’ man ako…ma’o baya? An gusto ko ugaring ihapot, kun kan’o ka mapalista?”

“Kay hinapot mo na ngani…”, nagtitinawa na si Janet, naburungan.“Diri baya sinabi ko na, na sa Lunes na an relistahan? Kaya…”

“…Kaya kaipuhan mo sin ibarayad…”, sugpon ni Julia.

Unalto an iristorya nira sin kadali.Nan bagaw ni Julia, “Iya, pag-adal nag’ud sin mayad, Janet, kay basi makahuman ka man.Kay kami ni Papay mo, maghihinguha nag’ud, kay kami, wara man so’n pakasari…”

Wara man sin insusugpon si Rene. Hinuman an pagkaon, nan nanghunaw sa pinggan niya.Didto na man nanghimgo.Kinuwa niya an kinaunan nan dinara sa banggerahan.Nanarapo san kamot nan san hiwa sa pahikan na nakasab’it sa may biso, nan hunurandig sa hamba san pinto san kusina, talikod sa lamesa.Wara hamok pagbaliha ni Julia, na padagos an hulit kun Janet.

“…Ayaw ngun’a pagtatariya sin namas, an kaya mo hamok.Pagtukudon mo an sintimos mo basi diri ka pagkulangon, nan basi may magasto ka kun may bigla na kaipuhan…Diin ka man ngay’an maistar?”

“Mag-uupod tabi kami ni Loreta.Ma-bedspace kami didto sa may Bibingkahan.Kakila san tiyaon niya sa Sorsogon. Magluluto-luto kuno kami.”

“Iya, mayad, kay basi makatadi ka man kun nano man an hali dini…”

Sunugpon na dini si Rene.“Aw, maski dini na hamok magkuwa sin bugas, o kun nano pa na ulab o isuruda, kun magtataga-uli…”

“Pwede man ada magtaga-uli ka maski sayo kada bulan”, bagaw ni Julia, “kun makuwa ka san paragasto, o kun nano na lutuon.Pwede man magtaga-bisita si Papay mo, kun baga diri ka nag’ud makauli…” Unimod siya kun Rene.

“Awh, pwede man ako magtaga-bisita…para do’n sa Sorsogon…”

“Maupod ako ha, Papay?, hapot ni Jesper.

“Ako man tabi, Papay, ha?”, sugpon man ni Joseph.

“Aw, pwede man maski kamo na hamok ada…”, simbag ni Rene.

“Mag-ano man kamo didto, mawara pa kamo…”, sunggod ni Janet.

“Sin’ na Inggo? Ma’d kun diri nakaabot na tabi ako didto!,”, bagaw ni Joseph.

“Hm, hm ,hm, mabatog na naman kamo…”, suhay ni Julia.“Hala na, pagdaranon na pagbisay sini na lamesa, kay ambot doon na naman, puro na naman sa taralibong…Kamo na duwa, di’ makapangana sin lantuag, ha, kay kaipuhan dini sin kadanon ni Papay niyo, nan, ay ba’daw, yo’n na burulad, an resulta so’n, badi tabardilyo…”

Sadto na pira pa kaadlaw bag’o magtaliwan si Julia pabalik sa Hongkong, napagkaistoryahan nira ni Rene an pahino-hino san pag-iskwela ni Janet, nan san paragasto sa Bulusan.Napawot sira san gasto na diri aram kun gagam’hon.Nahaghag sira san bata na niyan pa hamok mapaharayo.Naruruyag man san posibilidad na mahatagan siya sin mas mayad na swerte, na mapaiba an buhay sa maabot.

Abay pa, sugad man hamok sin namaghurus an adlaw. Intiro raparap, maski an adlaw halimbawa na binukod ni Sonia si Josue sa tinampo kay naghiran, wara hamok san matan’aw si Julia.O an hapon na unuli si Jesper nan si Joseph na may burubitbit na pungot sin minatay na maya, mga sinalbatanahan, na san pangisgan ni Julia, pinangtubong na hamok sa ayam nan sa orig, nan an iba man pinanglubong. O an hapon na bunurut-burot si Kardo, kamanghod ni Rene; hubugon, namirit sin pangutang. San sayum’an ni Julia, maski mayad an pagkapanayuma, nangisog ugaring, namuyboy, nagparasaba, na sira kuno mga hagason, mayad pa an iba na tawo.

Diri hamok nagayud malilimutan ni Julia an paghapit nira Paring nan Tirso, kilik-kilik an bata ni Michael, nan bungyod an nagkapira pa na napirit magbungyod, may dara-dara na sarungsong sin tambis (‘naalidad sa Layo’) nan sin sayo na kaldero na pinakro, sinulod hamok sa basket na uway (‘basi makatadi ka man sini na palawan, kay atog masapugon liwat’).Wara man totoo pag-arawat, nagkuntinwar ada, habo makaulang kay mahali na naman si Julia, na habang intatan-aw si Paring, pwera kun Tirso, nasa isip ugaring an sinabi ni Kardo: kun iba na, mayad pa man nag’ud an iba na tawo…

Sugad man san iba niya na paghali, magub’at sa pamati ni Julia an pagtaliwan. Nalangkag siya san pasuruhay, san karibukan, san urupod na karaon, hasta san ugik san baktin, an kurutak nan turura’ok san manok, an urughoy san kararani, an mga nuru-notisya.

Nahaghag siya san kabataan. Sadto, nahaghag siya kay saragday pa. Niyan, nahaghag siya na nagdadaragko na.Badi hanggan may mga pamilya na sira, paghahaghagan pa man gihapun.

Mala pa hamok kun i-ugsod an paghali… Badi maupod man siya panulo, badi masari uli panukbas… pangagahid, pamako… Ay, ba’a, may nabilin pa ngay’an na sursihan. An plantsahon, wara man kahuman, basi kunta diri na maulang si Janet, kay basi kun ma-preparar man san kaniya mga gamit… Nano daw kun magkatarandaan sadto an mga tugon niya? Wara ada siya sin nabilin?

Diri maawat, siribot na naman sa pasakay: mamaghingayad san patubi, mamagsagop san bulwang na kali, mamag-arado san nauna na mapatubi’an na layhon.Dini sa wala, wara ribok, sugad sin intatan’aw si Julia san kabubudlan, san kapasak’yan, san kabal’yan na manglain-lain an kolor nan itso, sugad sin mga kugang sa berde na pamanit.Kadiyo-diyo, may nalabayan sira na pala-pala na may namagkilay-kilay na mga balagon nan uga na dahon sin patola, upo, o maragoso, namagwaya-waya sugad san mga dahon san kasagingan, san kalubihan, san mga tanglad, bigaho nan kogon sa mga bakilid.Mahod may nalabayan na naglalakaw sa piliw, badi may ulay o may uto, na diri hamok napiliw, kundi nabukod nag’ud sin imod sa naglalabay na dyip, inhihinayod kun sin’o an mga sakay, an nagharali pakadto kun diin.Kun sira na mga parabaklay, bag’o sumiway sa kanira kadtuan man, labayan pa sin dyip na pauli na man, mapiliw gihapon, nan hihinayudon naman kun sin’o an nag-arabot, hali san kun mga diin.

Enero 21, 2008