Hagóbohób

San uso pan an bakay, nakaaram siya pagbilit. San mabutangan kuryente sa Bulusan, nagturu-tinda siya ice candy. Nagburug-buróg man. Wara pa gihapon kaangayi, pinangutang an asawa sin ibarakal traysikel, bagaw niya, ‘mayad pa ine, kay para-uso na, may delihensya pa!’.  Siya an nagmuru-maneho san una. Wara kaawat, nagsusuhol na siya sin drayber. Mamangno, an sarabi, naimbargo kuno an traysikel.  Naimbargo san bangko.

‘Kay pira nag’ud an kautangan ni Pale?’

‘Dyes mil na man ha’k kuno, pero, amot na man an namensuwal…’

 ‘Iya, akay man naimbargo?’

‘Aw, pirmi sa harantak, kaya nalim’tan an pagmensuwal. An sayo na limot, nagparakaotro. Iya kay an bangko, di’ nalimot…Minsan man…!’

‘Mahabo daw an bangko, ha? Na pwede pa ada yadto ipabakal gihapon…’

‘Aw, sa kaniya pa hamok hinulog, gana na an bangko. Kun may bumakal pa sadto na naimbargo, di’ ma’o pa?’

Wara man gihapon pag-awat, naimod na man siya na naglalabay-labay, pirmi de-sapatos, sagom an polo, de-relo, nan magilangon an pomada, may sipit na libreta.  Ahente na kuno sin insyurans.  Nagkapira man an nakumbinsir ada; may mga maestra, may mga may tindahan. Nagpira man kabulan sin kabalik-balik pangulekta.  Mamangno, bagaw inakusar ni ku’an, kay nadispalko ada an inkukulekta. Imbes na ihulog sa insyurans, inhuhulog uga’ng sa bulsa.

San urhi na madibisar, koridor na ugang siya sa hweteng.

Yadto na nagbarakal sin insyurans, an iba, nanganugon, pinadagos an paghulog sa iba na na ahente. ‘Basi pa mapagaduhan ta, kay basi may ipa-iskwila kita kun Dyunyor pag-kaleds’. Yadto kuno na insyurans, bahala magpaadal sa kanira bata sa kolehiyo, maski nano na kurso, dini sa sikat na eskwelahan sa Cubao. Pira man ka-taon yadto sin ka-hulug-hulugi hanggan mapagaduhan man nag’ud. Mamangno, nabalita na napoto yadto na insyurans. ‘Si’apo, kay may garantiya man an insyurans na mapaiskwela kun Dyunyor didto sa iskwelahan sa Cubao’. Bag’o magkaleds an bata, nabalita naman na napoto an iskwelahan sa Cubao. Sirado na kuno.

Bagaw san patalastas, ‘Subok na matibay, subok na matatag!’, kaya didto sira pagtago san kanira diyo na natitipon kada bulan.  San makaisip pag-abri sin tindahan, naghapot sira kun pwede man mag-utang.  Bagaw san bangko, dapat mayon sin sadiri na ikaprenda, o kolateral.  Bagaw nira, di’ maski an nabal’yan nira.  Pira man kuno an interes? Bagaw, ‘Kami an tihababa’i, 15% hamok’.  Bagaw man nira, ‘Akay man an inhuhulog mi, an interes 1.2% hamok?’ Pan’o kuno, didiyu’ay man hamok an kanira indedeposito. Dahil gustuhon magpurbar pagnegosyo, prinenda nira an nabal’yan.  San an tindahan man nira an mapoto, nawaraan na sira sin balay, kay inimbargo man san bangko an kanira kolateral.

San arin yadto na taon, mayon sin kompaniya sin insyurans na napoto kuno, maski bagaw sayo sa tidaku’i nan tikusugi na insyurans sa Pilipinas. Daghan na nagpaseguro an nayaawan; an hinulog-hulog, wara na kabawi. May mga nag-agrabyo, may gurubo-gubo. San may mabalita na nangalit sa gobyerno, didto naman an purunog san mga peryodiko.  Nalim’tan na an insyurans na napoto.

Niyan na bulan, nasa balita man an pagkapoto san tidaku’i kuno na insyurans sa bilog na kinab’an. Kun kakarkuluhon an kadako, wara sa tamayingking an bangko na ‘Subok na matibay…” Pero napoto pa gihapon.  Mas daghan an nagpaseguro na nayaawan. Hasta ngani san wara insyurans, nadamay.

Makangangalas na masayunon an pagdekalarar sin pagkapoto, na kun iisipon, dapat kunta, may paseguro man na pondo an bangko nan san insyurans, para sa bigla na pangaipo san nagdedeposito. Diri hamok an deposito an gapot nira na kwarta na pwede pagdelihensyahan, manglain-lain pa an komisyon nira nan mga multa. Pag-abri mo sin deposito, may bayad. Bulan-bulan, may bayad. Kun humababa an hulog mo san dapat imantener, may multa. Kun diri mo pagkikiwahon kay kun may intatagam’an ka, may multa.  Pag-utang mo, may interes. Kun kuwaon mo ubos, maski kwarta mo, may multa.

Sayo na adlaw, nadumduman ni Inoy Payo an kaniya libreta de bangko na intatago niya sa kaban. Pag-abrihi niya, may nakasurat na balanse na dos syentos pesos.  An taon, 1985.  Bagaw niya ‘Ay, mayad ngani kay wara ko ini pagkiwaha, kay kaipuhanon ko nag’ud an sintimos…‘ Maski makulog an riyuma, kunadali man siya pagkadto sa Bulusan Rural Bank of Bulusan, Inc. Inabutan pa niya an sayo na kagawad na nagkakape sa lamesa san manedyer, na nagbibilang san kwarta na ihurulog ada san kagawad. Awaton siya sin lingut-lingot kay di’ man niya aram kun diin mapila, wara man liwat sin naghahapot kun nano an kaipuhan niya.  San makaabot siya sa sayo na empleyado nan ihatag niya an libreta, bagaw san empleyado, ‘E, wara na man tabi ini…’

Kinulba’an si Inoy Payo. ‘Nano na wara na? Wara ko man yo’n pagkikiwaha, batog pa na 1985…’

‘Ma’o ngani tabi, dormant na ini, kaya nagparakamultahi. San unibaba na an balanse, mayon uli tabi sin multa. San maubos na, sinira na tabi ini na account mo…’

‘Sirado na? Wara na an kwarta ko??’

‘Naubos na tabi sa multa…’

Wara na siya pakipasuhay, makararaw’ay liwat kun kinukusog san empleyado an boses, nalingag an iba. Mabudlayon siya pagtumparing pauli. Pag-iluluwas sa may pinto, bagaw niya sa gwardiya, ‘Bagaw so’n, kun magbutang ka kwarta sa bangko, nagtutubo…Di’ man ngay’an…?’ Wara man pagbabali kaniya an gwardiya, kay iniimod an nagdadangadang na kliyente, an asawa ni medyor. In’iisip niya kun papayungan pa o diri na.

Nagpadagos man paghali si Inoy Payo. Inimod pa niya an pinto san Bulusan Rural Bank of Bulusan, Inc, na may mga pakupot na patalastas san bangko. Bagaw niya, ‘Puro man ha’k niyo hagobohob…’

Advertisements

Saging sa pusò ta

Mahal an bugas? Ayaw kahaghag. May kaunon kita. Magtanom kita sin saging.  Madali ini itanom, diri maruri, diri nangaipo sin kalain-lain na abono. Lanubo maski sa bakilid, sa may angpas, sa piliw sin sapa, sa irarom san lubi, sa bas’og, sa kudal. Masustansya ini, madali makabusog.  Nan diri makasusumo, kay kun gusto, pwede man palain-lainan sin preparasyon:

Pamahaw : tinug’on na kawalwal
Mirindal: sinapot na kalibo
Pani’udto
: suli na pusò sin buthu’an; an panulsi, hinog na latundan
Mirindal: pinakro na sab’a
Panigab’i: inunaw na lukyat na bongoran: an panulsi, hinog na ginuyodlatundan

Sa Manila, tolo hamok an saging: saging, tundan nan sinsabá. Sa Ingles, sayo hamok: banana. Sa Bulusan, nagkapira: buthu’an, sab’a, bongoran, latundan, kalibo, lakatan, gloria, pinipita, kawalwal, boto prinsipe, tindok, nan, an ako paborito, an ginuyod.

Sayo sa mga popular na produkto san Pilipinas na inpapabakal sa iba na nasyon, an bongoran na hali sa mga plantasyon sa Mindanao. Sa bilog na Pilipinas, badi pinakapopular an kalibo, kun batog sa Aparri hanggan Jolo, may parasapot. An saputon na saging2saging, kalibo. An gahoy sini sa Manila, maruya; sa Albay, baduya.  Kun bilog hamok nan tinuhog sin patong o silhig, an gahoy, banana cue. Sa pagbiyahe sa Sorsogon, natural na imudon an kapasakyan, an kabubudlan, an kasalugan; natural man na mabati an gahoy na ‘napoooooooooot!’ sa mga paradahan.  Sa biyahe na Sorsogon-Legazpi, pirmi maglalabay an dyip o bus sa Putiao nan sa Bulabog.  Pirmi doon may sinapot; daragku’on na kalibo, an arapid-apid san sinapot haros saday na abaniko. Maski habo-habo, makaiibog magbakal sini na patinda.

An amigo ko, san buhay pa an kaniya mga apo, kun mayad an panahon, mahod nalugsad an duwa na gurang hali sa Motomboton, may dara na basket na puno sin sinapot; daragkuon na kalibo na prinitos sa lana sin lubi, pinanghuhutad hamok sa kanira; pagutid sin karaon sin sinapot.

SINAPOT

Mga gamit: sayo na sapad na hubal o diri pa hinugon na kalibo, sayo na otsaba na ginalpong na bugas, lana

Panitan an saging, tunga’on sin pahalaba.  Tubi’an an ginalpong, luskayon basi masarama an tubi hanggan maglamoy-lamoy hamok. Kun gusto, pwede man sakutan sin maski sayo na kutsara na asukar.

Magpakaladkad sin lana sa karaha.  Habang naghuhulat, itunlod sa lamoy-lamoy na ginalpong an ginipad na saging.  Ihanda an sanig na dahon sin kakaw o dahon sin saging sa sayo na sinapot0011saday na bandehado.  Kun dahon sin kakaw, mas awat rumagsik sa lana. Pag-arabayon an tolo na gipad na saging nan lungtudan pabalagbag sin duwa pa na gipad, Kutsaraan pa sin diyo na ginalpong basi magkurupot.

Kun tuig na an paso san lana, hakwaton an dahon na may saging nan ibuntog na sa lana.  Kun mamara na an irarom na saging nan diri na kupot,  huguton na an sanig na dahon.  Kun luto na an irarom, balikon basi maluto man sin mayad an ibabaw.  Kun mabaga na an kolor, ha’unon na.  Patiti’an, bag’o itulod.

Diri hamok mirindalan an saging; ibirirdura ini sa paksiw na siki sin orig.  Pwede man magsuli sin hubal na kalibo na tinimplahan sin asin.  Kun asukar, ginat’an na ini, mirindalan.

Pero bag’o an saging, mayon ngun’a sin puso.  Bagaw ngani san sine, saging lang ang may puso! Kaupod sa masiram na kare-kare an binuruka hamok na puso sin saging. An mayad kuno na sulihon, bagaw san mga maaram, an puso san buthu’an, sab’a, nan kalibo.  An diri dianis, an puso san latundan, bongoran, nan ginuyod, kay napait kuno.

SULI NA PUSO

Mga gamit: puso sin saging, hatok sin lubi, asin, uga na bulinaw

Panitan an puso hanggan sa gi-ugbusi. Sapsapon sin manipis hali sa durho; diri na ig’upod an puno na may bukag.  Pakaladkadon sa karaha an hatok; pagtaga-kugayon hamok. Kun unitos na an hatok, ibutang na an sinapsap na puso nan san uga na bulinaw.  Pagtaga-kugayon hanggan maluyos na an puso.  Timplahon sin diyo na asin.  Dianis ini itulod kun mapaso-paso pa, kaatol sa luto an inutan na lab’as na isda.

SULI NA SAGING

Mga gamit: hubal o diri hinugon na kalibo, hatok sin lubi, asinkalibo

Panitan an kalibo, urutudon sin halip’ot.  Pakaladkadon sa karaha an hatok, pagtaga-luskayon.  Pag-itos san hatok, ibuntog na an ginipad na saging. timplahon sin diyo na asin.  Mga 5 minutos pakabuntog, pwede na ha’unon.

Kun tigbagyuhan, daghan na saging an nabari, naluwa, o natumba; labi an may mga bunga.  Kun an naluwa na saging may bunga, diri na yo’n mahinog.  Mayad pa, tukbason nan hulug-hulugon.

INUNAW O HINULUG-HULOG

Mga gamit: lukyat na saging, asin (inunaw) o asukar (hinulug-hulog), hatok sin lubi.

Panitan an saging, iraidon, kumu-kumu’on.  Magpakaladkad sa karaha sin hatok; luru-luskayon. Pagkaladkad san hatok, ibuntog na an kinumu-kumo na iniraid na saging.  Timplahon sin asin o asukar, depende sa gusto.  Pagkaluto san saging, ha’unon sa kalayo nan ipwesto.  Mayad ini kun mapaso pa, tama man kun tigbagyuhan, pangontra sa pinit.  Pwede man maghigop san sabaw maski may alikmod na tu’alya o tamung.

Kun an kawalwal sugad sin kalibo na may polbo, an sab’a, sugad sin kalibo na saday; hasta san puno, saday.  Matam’is man ini, para kay diri masyado narugi kun hinog, kaya mayad an sab’a na lusakon.

LINUSAK NA SAB’A

Mga gamit: hinog na sab’a, asukar o asin, kinagod na kalibkib

Tug’unon sa koron o kaldero an hinog na sab’a.  pagkaluto, papiniton diyo, nan panitan.  Lusakon an pinanitan na saging, sakutan sin diyo na kinagod nan timplahon sin diyo na asin, o asukar kun gusto.  Bayuhon sin luway hanggan masarama an pagkadunot, pagkasarakot san kinagod, nan pagkatimpla san asin o asukar. Hali’on sa lusong, nan ipwesto.  Mayad ini na mirindalan kaatol an kape de aros.

Kun mayadon an panahon, daghan man to’o an produkto, sugad san saging. Kaya an iba, diri nagam’han kakaon hanggan tumum’ungon.  Kun tum’ungon na, pwede pa gihapon benepisyohon.  An saging, nahihimo na pakumbo o badhuya (retrato, ikaduwa hali sa tihababa’i).

PAKUMBO O BADHUYA

Mga gamit: tum’ong na saging, ginalpong na bugas o arina, lana, asukar

Panitan an saging, gumuson hanggan madunot.  Sakutan sin arina o ginalpong basi diri marugi’ay nan masinarumsom sin lana.  Sakutan pa sin diyo na asukar kun gusto.  Kumu-kumu’on. Magpakaladkad sin lana sa karaha.  Kun kaladkad na an lana, ibuntog sayo-sayo an kinumu-kumo na saging.  Pagkaluto san sa irarom, baliktadon basi maluto magluyu’an.  Patiti’an sin mayad bag’o itulod.

Base dini sa mga pagkaon na nasambit, matatangkudan na an klase sin panahon na unagi sa Bulusan.  Kun maraot, an inkakaon, hinulughulog; kun mayad, sinapot; kun mayadon, pakumbo. Kun may piriknik sadto, diri man nagpapara-darara sin plato na plastik o styrofoam na maraot ngay’an sa kapalibutan kay diri natunaw; an gamit pagkaon, upak san saging.  Mayad man na sanig sa pagkaon an dahon sin saging. Diri bilog an suman o tamal kun wara ipurutos na dahon sin saging. Sa eskwelahan sadto, iralampaso mi an dahon sin saging. Mayon man sin gamit an dublahan, pwera san pag’uraw sin kalayo.

Sa mga diri pamilyar, an tigurangi na bunga sin saging, an gahoy anuy.  An hapdos sin hinog na saging na dahilan basi diri makaon, batod. Sayo na singaki san saging, kahitsura maski diri inkikila na paryentes, an agutay. Sa intero natindok saging, diri makaruruyag pagkaunon kay malisuhon, an buthu’an, para kay garamiton man sini an dahon na ipurutos sa kakan’on.  An pinipita, sugad sin buthu’an na diyo an liso, makubulon an sinugna.

Kun parang’an ta an pagtanom sin saging, magiging tunay kita na bagaw banana republic. An kaulangan hamok sini, kun daghanon an bagyo, nan didiyu’ay an paranga.

Páratanom

paratukdo

Kun an ti’unahi na pagbuhay sa Bulusan, pag-uma nan pag-padagat, sumunod an paghimo kalo nan an pagpanday, an tiunahi man ada na propesyon ma’o an pagtukdo.  Bagaw pa ngani, sadto, san inkukulang sin matukdo, kun sin’o an malurulaksi na iskwela, hinihimo na tulos na paratukdo man.  Badi nagbatog sira sa pira na kwarto na may diyo na silya, bag’o nadagdagan an mga eskwelahan. Dahil di’ man entero na bata nasa bungto, an iba na paratukdo, nasagka pa sa uma.

Daghan man na bagay an hinahampang san paratukdo, batog sa paghulat sin bakante, na kun iba na pinaano-ano man san mga namahala.  May nangomisyon ada bag’o maghatag sin pwesto.  An sayo na paratukdo, kun an pwesto sa harayu’on na baryo, gusto sabihon, hababaay pa an ranggo, o maluyahon sa namahala. Dahil pirmi may nasasang’ab na alpog san tisa, daghan na paratukdo an nagurang na pingos o nag-uubo-ubo. Dahil trabaho nira an magmanso sin mga kabataan, kaurupod san trabaho an pangisog, na sadto sa paagi sin pakol o kudot.  Abay pa, an iba na malanit an kudot, inkakahadukan.  Badi ma’o ini an dahilan san daghan kanira na natais.

Sira naman an inhalian san mga nagsurunod na na propesyonal: mga nars, enhinyero, doktor, kun nano pa, na nahinguha pagpaadala hali sa saragday na delihensya san paratukdo. Bagaw ngani sin sayo, ‘An sweldo mi hababa. Pero an bayad san pagtukdo, diri sa bulan-bulan na nareresibi, kundi sa pira kataon na nalipas, nan sayo kaadlaw may matin’o saimo na kun sin’o na masugad man “ser, ikaw baga an maestro ko sadto, kun nano man ako niyan, dahil man saimo…”‘ Sa pelikula na The Last Time, pinareho ni Michael Keaton an paratukdo sa paratanom: naghihinguha sa pag-ataman san mga saragday na tanom, insasaribo uru-adlaw, hasta sa gumamot nan sumarig, dumako nan mamunga.

May mga paratukdo na totoo sa propesyon, bilog an paghinguha na makaaram an bata. Naimod ko ini sadto san ako iskwela, nan sa mga paratukdo san kabataan mi, an kanira kamas, batog sa pagdrowing san mga inpapaskel sa lunob, hasta sa mga aktibidad na nag-eengganyo sa mga bata na magpartisipar, magpaimod sin talento.  Kun mayon kuno sin problema o kun nano man na sabihon, nahatag pa sin numero sin telepono.

Mayon man sin karaw hamok an pagtukdo.  Sugad sadto na paratukdo doon ada sa San Jose, na nasagka kuno, hataas na an sudang. Pag-abot sa San Jose na mga alas-onse an udto, an hihimuon kuno, susuguon an mga iskwela: an iba, mamurot lubi, an iba man, mangutos sin pako.  Kun may naamot na, maluru-liksyon diyo, nan mga alas-dos, palugsad na naman sa bungto.  Kun sugad sini an mga paratukdo sa baryo, diri makangangalas na an pag-asenso san bungto kiligong, kay an paghatag kinaadman, sa bungto hamok tiso, kararaw sa baryo. Bagaw ngani sadto san iristorya sa Bulusan e-group manungod san mga iskolar, akay kuno puro hamok matali an dapat na iskolar, pan’o man an mga patal? Badi an bo’ot sabihon, akay puro hamok taga-bungto an inahahatagan sin tsansa na maka-iskwela? Dapat man ada hatagan sin atensyon an mga bata sa baryo na gusto man humararom an kinaadman nan humataas an na-eskwelahan. Sugad san mga bata sa bungto, sira mga tanom na kaipuhan man sin mayad na paratanom, sin ungod na pangataman.

Dati, an inhuhulat nira nan san kanira mga iskwela, an retira kada hapon. Sa pira man kataon, maabot man an panahon na mamunay an paratukdo; maretiro.  Liliwanan sira sin bag’o na naman na paratukdo, na kun diri nira dati man na iskwela, badi kabataan man nira.  Mag-iiba na an palakaw sa eskwelahan, ma’o man an istilo san pagtukdo, labi niyan na daghan na an kakumpitensya san libro nan san leksiyon, sugad san telebisyon nan sine sa mga balay-balay.  Nag-iba na man an isruktura san mga pamilya, nan an grado san impluwensya san iba pa na institusyon, an simbahan nan san munisipyo.

Niyan kuno, kun ikumpara san sadto, maluya an kalidad san mga bata na nakagradwar. Lunuya an pundasyon sa pagbasa, pagsurat, nan pagbilang.  Sa habo niya o sa gusto, napasikrapan sini na isyu an paratukdo: maparanga pa man ada siya? totoo pa man sa kaniya propesyon? Maski sin’o maghahanap sin mababasol. Kun imudon an paratukdo, badi sayo man siya na magurang, may bata na nagsasalo san kun nano na klase sin kinaadman hali sa paratukdo nira.

Mayon sa kanira sin napagal, sugad sin naubusan sin isararibo, wara na paghulat san pagretiro, bunutas pagtukdo.  May nagliwat sin pagbuhay.  An iba, kunadto sa iba na nasyon, nagpakadananon na hamok ada.

Niyan, an retirado na paratukdo nag-oobserbar. Arin daw, kun mayon, sa kaniya mga inataman, an mamunga tulos, mamunga sin daghan, katuigan o diyo hamok?

Pakatung’as

Kun nano an sakit pagsagka, labi kun tigdungon, magub’at an dara-dara, o madalunot kay kun hali mag-uran, ma’o man an kararum san tighawos pakatung’as:  “Whew!” Kun lalaki, dinadahik an kamiseta hanggan sa may irok, nan pinapalpag, sugad sin nagsasaligsig, kay naghihimo sin hangin, inhuhuyop an sadiri.  Kun babayi, hinahali sa ulo an alikmod, iniibaba sa liog, nan pinapahikan an pandok sin dangga.  Kun may balon na kautod na palakpak, dagos man an kapamaya.

Sa Bulusan, labi sa mga namagsagka, kaurupod sa paglakaw an tighawos, an hangos pakatung’as.  Isipa an parapas’an, maski praktisado sin pira ka-taon, nakamati man yo’n sin gub’at, na sugad ada sin itapok na an uto na bandala o lukad, kay kun nakulugan na.  Para kay aram niya na  makaabot hamok do’n sa ispilwey, basta maagihan na an Riro’an, o matan’aw na an Krosing, harani na an bungto.  Diyo na hamok, yadto na sa tindahan na pipisaran sini na produkto.  Kun swertihon, kun may matuda paghali’a san sinakada, may madadara uli pabalik: bugas, gas, hipon, kuyog, asin, asukar, tawyo, rekado, uga, habon, lapis, papel, sinelas, garter, kun nano pa.

kabataanKun diyo man an nakuwa sa pinisar, badi mayon man gihapon sin uto pabalik, kun nakapasuhol samay tindahan pagpas’an sin sayo na sako na bugas o duwa na kahon na inumon.  Kay pagal na san balik-balik na pagpas’an, an inhihinayod na san mata, an pakatung’as: pakalampas diyo san bas’og nira Makuri, pagliko do’n sa may puno san dita, hiraun-daon sa pal’ak na manay-banay, tan’aw naan bisita, kun hain yadto an balay, an pamunay, an pamilya na naghuhulat san kaniya dara.

Diri ta hamok nareparo, maski diin kita kumadto, maski kan’o, mayon kita sin uma na insasagka, may pisada na in’uuto.  Mahod harani na, kun iba na harayo pa, nakamati kita sin pangluya, na gusto ta na humabo, itaplak ini na dara, bumalik na hamok.  Kun aram an dalan, kun dati na na linabayan, aram ta kun harani na, o kun sarin pa ka’rayo.  Harani na, diyo na hamok.  Kaya, tios-tios ngun’a.  Kun diri man pamilyar an dalan, pwede man magpurbar, padiyo-diyo na abante: paglampas sa ugob, hiraun-daon sa punggol na lubi, pakalatay sa tulay na bunga.  Kun diri man, nasugad, mamunay kita didto, sa planudo na anapog, kay marambong didto an kamagong…

 Bag’o pa manirum-sirum, sangpot man gihapon.

Kun nalabay, nasugad kita ‘patabi’ sa ‘di naimod na tawo.  Kun nakatung’as, bagaw ta ‘salamat’ sa di’ naimod na kusog na tunugot na kita makasangpot.  Hinihilwas ini sa “Whew!”

garinganSa sulod sin sayo ka-semana, ungod an ato saragka nan paras’an, basi pag’abot san a-kinse o katapusan, mayon sin ipirisar.  Maski kun Lunes insasaog ta an siki pakadto sa lugar san ubrahon; sa pasakay, sa garingan, o kun diin, kun Biyernes na, mabaskog na an ato kalawason.

Bagaw sa Ingles, TGIF! Thank God It’s Friday!

Sa Pilipinas, SaBiyeNan! Salamat Biyernes na naman!

Pilsítan

parasayaw

Nagbabatog yadto sa mga bagaw inkomún, na ambot kun nano an bo’ot sabihon.  Badi pagkasarayo, hali sa termino na komún. Pwede man na pagkasarayo sin komúnidad. Nagkakasarayo ngun’a kun sin’o an mamuno; sayo sa babaye (daraga), sayo sa lalaki (soltero). Kun kaentra an mga may asawa, an gahoy kanira, kasado.

An napili na lider, ma’o an manguna sa pagplano (petsa, lugar, barahin san ubrahon, an iba pa na kaentra nan kaipuhan).  Kun wara pa sin  pondo, badi magbabatog ngun’a sa sound system na Bulusanon, badi an Lito Sound. Kun may ganansiya sa koleksiyon san una na barayle, hihimu’on yadto na kapital para sa masunod na inkomun; badi sa pista, sa pasko, badi sa Mayo na maabot.

Kasi tinutupar an inkomun sa bulan na Mayo: bakasyon, kaya daghan an nakaentra na daraga nan soltero; mayad an panahon, kaya wara kulba na kun uranon an okasyon; nakahuman pa hamok an anihan, kaya maparay, may paragasto, nan pwede an mga soltero maobligar sa preparasyon.

An una, mahiringayad san ermita; manghahal’it, mangbibisti san altar. Batog na an miristeryo, badi mga siyam kagab’i.  Kun dianison an urupod, kada gab’i, badi iba-iba an magpapasopas sin pinuso, binamban, galyitas, tahada, hinagom, kape de aros, badi tawho. Syempre kay pangaradye, an mga nanguna, an mga babaye. Kun adlaw, an mga lalaki man an siribot panadlok, pangalap sin ikurudal, pagsapsap san patong nan pagbalay san mga parol na kaipuhan sa prusisyon. Mayon na man sin grupo na mamaglihos san mga daraga na hihimu’on na reyna: an nadumduman ko, emperatriz, mora, banderada, de las flores, nan an tigayuni ada, an reyna elena. Dahil hirimo-himo man hamok kada baryo, padiri’anisan (padara’ugan) man sin parol nan rayna, paharalabaan sin prusisyon. San una, paharataasan pa sin parol, na naalto hamok san makutayan na sin kuryente an mga balay.

An pinal san kasiributan/ka’ogmahan, an tikusugi na tunog bag’o magpuruyo, diri an prusisyon, kundi an barayle. Dako ini sadto na okasyon; inhahandaan sin bado, sayaw, programa, ibarayad, hasta itarangway. Kun may pondo an baryo, nahinguha nag’ud na maka’arkila sin kombo, mahod an Remy na taga-Ligao. Bag’o an barayle, pinapraktis ngun’a an mga cha-cha nan tango. Pinaplantsa an mga inarmidol na isurul’ot. Preparado man an mga pomada nan san dakdak.  Kun iba na, bag’o magpabaraylihan, naparetrato pa ngun’a an grupo, paradis san mga ka’ado. Sira pa an mabatog san barayle sa masuna na ilaw. Bagaw, padaraw, nang-aagyat san mga naraw’ay pa magsulod nan magbatog. Kun iba na, nangimbitar pa sira sin parabayle hali sa iba na baryo. Estimado man, bilog an pamirindal. Kun baluson man pag-imbitari, urupod man ini na grupo pakibayle.

Niyan ada, diri na sugad sini. Diri na namagbisti sin mayad, wara pinag-iba sa mapa-Central, mabakal sin tidong. Diri na uso an irimbitar. Maski nano na hamok an sayaw. Daghan liwat an istorya sin pondo na pinarakang, kaya marit na mag-arambag basi makaarkila sin kombo. Harabo na magbatog pagsayaw kun masuna an ilaw. An mga dati na parabayle, maski yadto na namagpakaasawa/naasawa sa baylihan, nagkakahurugak na. Kun may nabati na tugtog, kun may pabayle, kun may nalabay hali sa gawi san baylihan, nahapot man sin “Aw, nano, batog na an sarayaw?”

Badi an simbag san hinapot, “Mayon na man. Para kay puro man ha’k pilsitan…?” An namagbayle kuno, saragdangay pa, awmentado ha’k diyo sa bulan-bulanay. Kumbaga sa pili, langbo pa an ilog, diri pa tu’ig. Pilsitan.

 

Sayô pa gihapon na karabáw

Mayon sin kasabihan na Pilipino na may relasyon sa karabaw: an langaw na hunapon sa karabaw, mas dunako pa sa karabaw.

Nangyayari ini. Dara san boto san kadaghanan—binakal, pinirit, kinumbinsir, kun pinan’o pa—an sayo na politiko naging meyor, gobernor, konggresman, senador, presidente. Kun nakapwesto na, ma’o na an pagsisirbihan. An gahoy na kanira, yor onor.

An mga trabahador man nan empleyado, nag-arambag basi may pondo pagretiro. Nabilog an SSS nan GSIS. Kunuwa sin mga administrador, na an hinimo, tinagan an sadiri sin daragku’on na sweldo, nan an mga myembro na nagbilog san pondo, nakimalu’oy na ugaring sa kanira. Mayon pa sin hinimo na pondo, an bagaw Pag-IBIG.  Ma’o man. An myembro, hibi-hibi ngun’a, bag’o makaabay sin serbisyo. Kun iisipon ugaring, kun napatugot an karabaw na pagturu-tungtungan hamok, mababasol daw an langaw?