Karabáw

Makaruruyag pag-imodon an soltero na maparetrato kaabay an kaniya ataman na karabaw. Kun iba, badi si brownie, o badi an hinudmanan ugaring na bisikleta an iabay. An daraga na maparetrato kaabay an karabaw? Pambihira na daraga.

Daghan an maaram san manglain-lain na sirbi sa ato sini na hayop.  Sa intero ada na ataman, ma’o ini an pinaka-trabahuso, maski an inmamantener hamok gabon na inpapasabsab, kaya ngani an gahoy kuno sini, ‘traktor na buhay’: parasa’og san arado, suród, pagulóng, patulóy, pakamang, si’akon, kun nano pa na magub’at. Kun wara sin karabaw, daghan na para’oma an diri makatanom na tuig sa panahon, kun asadol hamok an gamit sa pasakay.

karabaw3May mga ugali an tawo na kun iba na, pinapareho sa hayop; sugad san maraot na ugali, unggoy; an traidor, ahas; an husla’on, baboy; an maparanga, trabahong kalabaw. Mayon man san daragko na mangga, na bagaw ‘mangga na kinarabaw‘. Sa Bulusan, kun nainit an magurang sa bata, mahod ginagahoy na ‘karabaw ka…’  Mayon man sin maestro na napuringot mag-imod san kabataan na nagsusupa sin babolgam, kay bagaw “sugad (kamo) sin karabaw na sigi an ngupâ-ngupâ…”

Tidaghani kuno san karabaw, uya sa Asya; katunga sini nasa India.  Inkakarkolo na abot sa 25 anyos an buhay sin karabaw na ataman.  Sa India nan mga pagkararani, sugad san Bangladesh nan Sri Lanka, dara san kanira pag-ataman, napadaghan nira an karabaw. Dini sa Pilipinas nan pagkararani, sugad san Malaysia, Cambodia nan Vietnam, sigi man an diyo.

An kadaanan na sirbi san karabaw, an pag-uma, nadagdagan pa san pangaipo san para sa pagkaon. Taon-taon, daghan na karabaw an binubuno.  Pwera san karne nan san taba sini, an sungay nan san tul’ang hihimo pa na mga dekorasyon, na sugad san hikaw, sudlay, súrod, kulintas, butones, pursilas, ipit sa buhok, nan iba pa. Kun kada duwa ka-taon hamok mag-ido an karabaw, kun diri tuyuhon an pag-ataman nan pagpadaghan, mapupu’o na diri awat.

Dini sa ato, buhay na alkansiya an karabaw. Kun may karas’lon, inuuto san karabaw an kara’on nan paragasto.  Kun kulang an pang-tuition san bata sa kolehiyo, pinabakal an karabaw. Kun nangaipo sin ibarayad sa agency basi maka-abrod, karabaw an nauuli’an.

Tutal, diri na man masyado kaipuhan sa pasakay, kay may naarkila man na traktor. Ini liwat na pasakay, sigi man an saday.  Sa uma man, an dati na banti, binurugsukan na san kabataan na nag-arasawa.  Ubus-ubos na man an kahoy na raha’on, wara na sin pagsasaugon, pwera hamok kun may patóng.

Kaurupod san diyo-diyo na pagkawara san karabaw, an mga pasakay, nan san mga banika. Habang sigi man an marahal san mga barak’lon, lalo na an gasolina nan san bugas. Kun may karabaw kunta, diri na mag-aarkila sin traktor na paggagasolinahan. Kun mahiwas pa kunta an kapasak’yan nan san mga uma, diri masyado mahaghag san sugnaon.  Maski may mga natural na kalamidad, kun husto an produkto nan delihensya, makatapar man ada sa ipa-ereskwela, ipaborolong, o kun nano pa na pangaipo, na diri na madadamay an karabaw.

Sa mga postcard san Pilipinas, haros pirmi oyon an tan’awon na pasakay, na sa likuran an Bulkan Mayon, mahiwas na kabubudlan, asul na langit, balay na pawod nan anahaw, may suba na matubi, nan sa prentira may duwa na karabaw na an sayo nagsasabsab nan an sayo pa, naglalab’og sa suba.  Sadto ini.  Niyan ada, kun tatangkudan, kay wara man ako, halimbawa, sin nareresibe na postcard, badi ma’o pa man gihapon: pasakay, sa likuran an Bulkan Mayon, agrot na kabubudlan, asul pa man na langit, balay na pawod nan anahaw na niyan may kararani na na napolo pa na kabal’yan, may suba na an tubi daghanon an naglulutaw na plastik, nan sa prentira may traktor na may tahob na trapal, kay badi kun diri raot, wara gasolina.

Nag-iba na man nag’ud an panahon.

Mayon sin istorya.  Ini kuno na Insek, hunali sa Tsina, binayaan an pagti’os, naghanap sin swerte.  Sa naabot na lugar, nagbatog sa batog. Nautadlan an munara na udo san karabaw, inpabakal na igaratong, sugad ada sin daragku’on na katol.  Nakamantener siya dahil sadto, nakapundar sin negosyo, sayo na panaderiya sin biskwit, na dunako-dako, hanggan niyan buhay pa, may mga iba pa na negosyo na naipundar, na nabilin na sa kaniya mga kabataan nan maku’apo.  Ungod kuno ini.karabaw4

Mayon man sin daraga na, basi mapurbaran an insasabi san lalaki na nangintris, tinugal pakadto sa torilyo na nagluluwoy sa lab’ugan, magilang-gilang an gutok sin lapok. Kun ungod kuno an insasabi, dapat patunayan: mati’ano kun harukan ngun’a an karabaw. Istorya man ha’k ada ini.

Ako, an sayo na nadumduman ko manungód sa karabaw, an mga lanubu’on na kilitis, tarong-ayam nan san laptukay na naturubo sa munara na udo. An sayo pa, an kaugmahan ko kun nakatarup’ak sin bag-uhon na udo sin karabaw. Nahinguha ako paghanap sin kabagtu’an, habak an iba, kay ipatapsak sa mapaso-paso pa na udo.  Kun ngana an kuriyat, mas ngana an ruyag ko.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s