Kalíng

Nabatugan yadto na uruli-uli sa mga bagaw homecoming na inpara-organisa san mga grupo na sugad san Damayan-Buluseno nan san nagkapira pa na mga magka-iriskwela sa elementari nan sa hayskul. Dahil sadto, nadagka an nagkapira na Bulusanon na magbirisita—magpa-imod—makalihis an pira kataon. San pagbatog pag-uruli, dako an kaogmahan san mga nakakila pa sa kanira, sugad kun Igel na myembro san Class ’55 na niyan dako an negosyo sa kaling4Bulacan; kun Matoy na myembro san Class ’57 na niyan tserman sin sayo na baryo doon sa Tayuman; an mag-asawa na Bukay nan Anita, na myembro san Class ‘58 na yo’on ngay’an pamag-istar sa Mindanao, dako ada an sadiri.

Daghan an nag-uruli, kaurupod an mga pamilya, na an iba sadto pa hamok pamagpakaabot sin Bulusan kaya namagkaruruyagon magruluwoy sa Dancalan, sa Dolipay, sa Masakrot, nan magkaradto sa Danaw. Pinasari man sira sin barayle. An mga parada sadto na kaurupod sira, halaba nan may kaurupod pa na sadiri na sasakyan, mga bisiklon nan berlina na may mga sab’it na lobo.

Naotro yadto sin pira ka-beses. Sa mga sununod, may nadagdag, may naiban. Sa pira pa na hurulit-hulit, mas daghan na an naiban kaysa nadagdag, hanggan sa naalto na. An dati na taon-taon, hinimo na na kada duwa ka-taon. An dati na mga inhihimo, duniyo na man. Nagkasurumo man ada. Badi unong man san diri nagliliwat na delihensiya nan san sigi sin mahal na pasahe nan barak’lon. Sugad lugod sin lunabay hamok yadto na maogma na uruli.

San mayon pa sadto, yadto man si Oya Banday na habang nagtatan’aw san parada nan san ralabay-labay, nadumduman an kabataan niya, sira Dikoy nan si Elena, na namagpaka-uli’on man kunta para kay pirmi man mga tikapo, namaghingoha sin paano-ano na delihensiya sa Manila. Si Iboy man, naraw’ayon magpa’imod sa nag-uruli, kay parahag’ot hamok kuno siya.

Maski wara na o lunuya na, natudok na sa isip san kadaghanan an mga istorya na di’anis nan makaruruyag, sugad san mga kaiskwela sadto na nag-iriba an buhay. Sa kada sayo ada, an nasa isip, maski sugad sini an bungto ta, may mga hali dini na mayad man ngay’an an himo sa kun diin-diin, sa manglain-lain na kolokasyon. Kun sin’o an nagpaimod, ma’o man an naadman.

Kwarenta-i’nwebe na si Kaling san mabagat ko. Maski san insayudan ko, diri ko madumduman kun nabagat ko na siya sadto.

Nakibagat siya sa mga dati niya na kauruyag sa turubi-tubi’ay, sayo na an asawa ko. Sa halip’ot na kuru-kumusta, daghan an tirinawa; labi kun nadumduman an mga hitsura sadto; an baragol sin sinelas, an pirikot sin bika, an purulpog sa sirong. Sa butnga sini, an paglihog sa magurang na may insusugo pa na iba, sugad baga san panukbas sa Balading. Nadumduman pa ngani niya an pagpalakat niya sa kalabaan san kanira bubong sayo na katutnga, basi diri makamangno an magurang na naturog na sin kahulat.

Pakagradwar niya sa BI, nahuman na man an uruyag. Napa-Manila siya, nagturu-trabaho basi maka-iskwela. Sa panahon na ini, may kamaranghod siya na nag-arasawa, nangabataan, wara na pagpadagos sin pag-iskwela. Sa maabot na panahon, makahuman siya sa kolehiyo, nan magbabatog sin karera sa pagiging kuntador, o accountant. Niyan, manedyer siya sa sayo na dako na kompaniya na multi-national. Sa trabaho na ini, nalilihos niya an mga kapitolyo sin manglain-lain na nasyon sa pagrepresentar san kaniya kompaniya. Sa paagi sini, nadadara niya an kaniya pagka-Pilipino, nan badi pagka-Bulusanon.

Bihira na siya mag-uli. Pirmi siya sa Manila, kaupod an kaniya magurang na maluya na, an kusog inubos san Balading. Badi diri na nag’ud siya mag-uuli, tutal wara na man sin uuli’on, kay hasta san kauruyag nagharali na man.

Sa pag-istorya niya niyan, uyon an kaugmahan sa kaniya karera, kun diin nagagamit niya an kusog sin boot sa panindugan san kaniya puntos. Bagaw ngani niya,…sadto ngani sa karadang, diri napadaog… Natinawa siya sini, luwas an lagos, sa mata niya may kintab san panumduman sin panahon na unagi, maski uyon pa sa kun diin, natitipig, basi sa otro na baragat, kun kan’o man yo’on, may bubukadon gihapon.

Piyu-piyo: Ika-baynte’otso

Sa Hongkong, nagbaragat an daghan na bagay na hali sa iba-iba na lugar; an hali sa iraya nan san hali sa ilawod; an hali didto nan san hali dini.  Nagbaragat man an hali sa nayntintakla’on nan san moderno nan bag’o.  Maski sa pagkaon, may mga sarakot na kun sa Bulusan, makatitinawa o makangangarat, kun di’ man makangingirhat; sugad san tawge nan san biriran, o san pinya nan san mani, na nagsarakot sa diyo na putahe.  Bagaw ngani sa ato, ‘nagbagat an tinidor nan san kasili’.

Sa mga piliw-piliw san siyudad, yadto pa gihapon an hitsura san dati na panahon; sugad man hamok sin nakabalik sa panahon sadto, san ini na lugar diri pa asensado.  Yoon an mga istruktura nan kabal’yan na an pagkahimo istilo pa na sinauna, batog sa kudal hanggan sa bubong, hanggan sa mga sabong.  Idagdag pa dini an ugali san mga tawo, na sigi pa man an obserbar san mga kapistahan nan mga tradisyon; mga kinaugalian nan kinaan’dan.

    

E, pan’o baya na an mga balay nira, maski sadto pa sementado na”, bagaw ni Mila san mapag-ergohan nira ini.  “kaya diri basta nararaot. Diri sugad san sa ato na mga balä nan anahaw hamok, na kadiyu-diyo, lupa…”

“…Babagyuhon pa…”, sugpon ni Julia.

“…Buburuligan pa…”, dagdag pa ni Mila, na an bo’ot sabihon, an pagliwat-liwat, ingigiyahan man san pag-iba-iba san hitsura san mga lugar nan pagkararani, labi kun an binal’yan hinud’manan o sadiri sin iba.  Sugad san balay mi, sa isip-isip ni Julia, na liniwat san mabutung na sadto ni Mrs. Gonzales an kanira nabal’yan, nan dinara didto sa Sapngan.  Sa kahihingayad, may mga suy’ab na nadagdag, may lunob na pinahalaba o pinahalip’ot.  

“Maski an mga tinanom”, padagos pa ni Mila, “may namatay, may napal’ak, may nabuwal san bagyo…”

“…May nanunutan…” bagaw man ni Julia.

“Maski an salog, naliko an awas, kay kun nabaha, nan kun may natagbong sa sayo na piliw, kay basi humalapad an sadiri….di’ bale kun an sa luyo san salog, nasaday man…”

“Saka…?”

“Aw, nano pa, di mahod may tirigbasan…”

“Mayon pa man ada so’n sa’ato niyan na panahon…?

“Mayon pa sin nano?”

“Sin mga tawo na akap-akapon?”

“Awh… ma’karin…? An presyo san barak’lon, pirmi ha’k magliliwat, pero an ugali san tawo, di’ na man ada magbabag’o…”

 

Wara man sin masyado na nabag’o sini na pag’uli ni Julia, na ‘malin ikaupat na, tuna san una niya na paghali.  Sa airport, kun sasayudan man baga an namag-imod kanira, marereparo an awa (mayad pa ini…),paglibak (…irog-irog man sini so’n …), nan hababa na pag-imod (…ma’d kun diri surugu’on man ha’k…).

Mayon man sin nagpipirit na alsahon an kanira dara-dara, maski insasayumahan nira. An diri maaram magsayuma, o an diri pa anad, nadadara sini. “Miss, ‘tulungan na kita…”, bagaw san porter na nagsasarit pa hamok, inbatugan na pag-usungan an kariton san bagahe san kasabay ni Julia.

Ay, ‘wag na lang”, sayuma san babaye.  “Kaya ko na ‘yan…”

Panigarilyo lang, Miss…”, pirit san lalaki.

E…”

Nag-una na an porter, usung-usong an kariton san mga bagahe san balikbayan na suruguon. Pag-abot sa luwas, wara man pag-awat, naimod man tulos sira san sayo na grupo sin tumatapo, mga unom ada intero, puro namagwaya-waya san kamot, puro tinawa, namag-gahoy. 

Dunukot an babaye sa bulsa san saruwal niya sin diyes pesos, induhal sa porter, na sagin man nangahka sa ulo nan namundo, nan bagaw “Ginagawa n’yo naman akong bata…”

E, sabi ko naman, kaya ko na…

Oo nga, pero, ‘wag nyo naman akong tratuhing parang bata…”

Sabi mo, panigarilyo lang…”

Tsk, ‘di bale na lang…” Matumparing na an lalaki, usong an kariton, napiritan an babaye na tukalan an dyes sin baynte, nan dinuhal uli sa lalaki, na madaliay man magbirik pabalik. 

Kinadali pagbatuna san lalaki an kwarta, pinilok nan sinulod sa bulsa niya.  Manipis an tinawa, wara na ngani pagpasalamat.”

Madali man hamok an lipad san babaye, na naulingat na san karaging san mga tumatapo. 

 

Kun wara sin tumatapo nan daghan an bagahe, napipiritan magtaksi, sugad kun Julia, na pwera san sadiri na bagahe, may padara pa ni Mila. 

An aram niya, kun de-pasahero, dulaw an pinta san lisensya san berlina, para kay malin puro man berde an plaka san mga lisensya san taksi sa airport

Punila man tulos siya, para kay hinahapot sira kada sayo kun pakarin, nan inuuna an mga harayo an pakadtuan. Nalihisan man sin mga upat na biyahe, bag’o siya pinasakay. An drayber san taksi, bata pa man, tinawa an pamandok nan mainistorya habang nagpapadalagan pakadto sa paradahan san Elavil sa Pasay. Otsenta an kontrata.  Wara sin metro an taksi.

“…E, saan ho kayo galing n’yan. Misis?”

Sa…ano…sa Hongkong…”

A.  Matagal na po ba kayo do’n?”

“…Hindi…”

“Taga…Bicol ba kayo?”

Oo.”

’Buti pa kayo, abrud, kami dito, mahirap ang buhay…”

Wara pagsimbag si Julia. Iniisip niya an pasahe, na kun sa bus, badi wara pa sin dyes. Kun taksi man na may metro, badi wara pa traynta. Nabasa ada san drayber an nasa isip niya.

E, mahal kasi ang mentenans ngayon, bukod sa gasolina….May binabayaran pa kami sa airport, may sa pulis, marami…kaya, mataas nang konti ang tsards namin, kumpara sa metrohan…”

Matrapik, kaya sunulod sira sin looban dini sa may rotonda san Pasay.  Masi’ok man an dalan, may mga turo-tindahan na hasta sa dalan an paninda, may mga traysikel na pawala-patu’o an dalagan, may mga manok na iburulang na an kulungan nasa piliw san tinampo, may mga ayam na buhi, may kabataan na nagpaparalanat. 

“…’Kita n’yo ‘yan?  ‘Sama ng buhay dito, ano?  Ako nga, kung magkakaroon ng pagkakataon, mag-aabrod din ako…”

Wara man pagsisimbag si Julia.

“E, kelan ang balik n’yo …?”

Mayad man na nakasangpot na sira, kay habo na man ni Julia magsugpon nan magsimbag sa usyuso san drayber.

Kay an kundisyon nira otsenta, ma’o ini an tinagama ni Julia.  Wara man siya pagpreparar sin bagaw tip.  

“Dagdagan n’yo naman, Misis…”

“‘Di ba otsenta? Eto na nga…”

Wara pagbabatuna san drayber an induduhal ni Julia.

“…Dagdagan n’yo naman…”

“Ang mahal na nga ng singil ninyo…”

“E, sa kumpanya yun, ‘paano naman ako? Dagdagan n’yo na, o…”

“Kung sa metro, dapat wala pang singkwenta ito…”

“E, sinabi ko naman sa inyo…”

Wala na akong pera…”

“E, galing naman kayo sa abrod, e…”

“Bakit, ang palagay ninyo sa amin sa abrod, namumulot ng pera?”

“Konting tip lang naman, Misis…”

Pag-upras, dahil gusto na man niya mahuman an pasuhay, labi na nagtitiripon na kanira an mga usyosador, dinagdagan na hamok ni Julia sin baynte, hinusto na sanggatos. Habo-habo pa batunon san drayber, para kay malin napagal na man, kaya kinuwa man gihapon.

Bag’o pinaragubrob an taksi, sinur’matunan ngun’a si Julia. “Magbibigay lang, pinagtagal pa! Ang kunat mo, tsimay!”

Baralik-balik man gihapon an gusto mag-alsa san bagahe ni Julia, hasta san mga paratinda.  “Mani, popcorn!…’Garilyooooo!…Misis, bagids?”  

Iba an imod sa kaniya, sugad sin mga andam na kun maulingat siya sin diyo, mag-uurunahan paghakwat san kaniya dara-dara, lalo pa na naiimod an mga tiketa san eroplano na nakasab-it sa kaniya bagahe. Abay pa, inkuku’og siya na nagbabakal sin tiket, kilay-kilay an mga dara-dara. 

Sugad san dati, naisipan niya magbakal sin sayo na lata na biskwit; ipatarapo.  Maski aram niya na magsisipat an iba, naisip niya na mayad na gihapon an mayon kaysa wara.

 

Sugad sin paragalon an kaniya mga kasakay na pasahero, halata sa mga hihitsuraon nan kikiwahon. Pwera liwat san si’ok, sigi man an kalulu’go san bus kun nalabay na sa lubak na mga haragrumon. 

May mga sagmak na kabataan, na kun tutuuson, dahil sa dara na si’ok, ramok nan ribok,  angay kunta bunakal na sin maski sayo pa na tiket basi may maokupar pa na sayo na ingkudan, nan mamagpakaginhawa man. Kun sa iba, an pagbiyahe okasyon sin pagsul’ot sin medyo presentable, kabaliktaran an naimod didto sa kabataan, na an mga dugnit na sul’ot iparahik pa san sip’on na namaghuthot. Kadiyo-diyo may nag-giginawi. Maski naiirita, diri na hamok namagtin’o an iba na pasahero. Namaghulat na hamok san paghapit san bus didto sa mga karihan sa dalan.  Pag-abot didto, haros intiro man nagrulusad, hasta san diri man makaon o wara kwarta na ibarakal kaunon.  An iba, nagpirila sa maangsuhon na ihian. An iba na lalaki, didto pagpaturay’og sa mga raot na bus na nakaparada, talikod sa tawo maski diri man tago.  An iba, nagpahangin ada, matapos magpasungaw man sin maraot na hangin.  May nagpurugkot sin sigarilyo nan nagpa-ururot-urot. An iba pa, nagbaralik man tulos sa ingkudan sa bus.

Mayon sin diri nakati’os na diri maki-istorya sa kaabay sa ingkudan.

“…Kay diin kamo tabi sa Manila?”

“A, sa kuwan, sa Bacoor.  May nabakal na duta an batit mi, sa saro na subdibisyon…may balay na sinda dida…”

“Diin man tabi namagtrabaho an bata niyo?”

“Tolo ina na batit mi.  Saro na nars, nasa Canada na, nan sin duwa na seaman.  An saro na seaman an tagsadiri sadi na balay…bilin an pamilya.”

“Mayad pa daw kamo, ha? Kay trangkilo an kabataan.  Diri man tabi kamo in-agda san nasa Canada? Magburu-bisita?”

“Aw, amo man. San saro na taon, nagpasyar man kami didto ni misis, nagsangbulan man kami didto.  Para kay, huh, sabi ko, mauli na kita kay malangkagon man didi, nan grabi an hagkutbali an gusto mo lang mangurukut maghapon, mapahingalo lang paghigda kun makaon, nan higda na naman…”

“Ay, kun ako, badi di’ na ako mauli…”

“Aw, sabi ko ngani, kun arug man lang sadi didi, mas bali sa Pilipinas na lang ako, kay magagadan ako didi sa pung-aw, wara sin kakilala,  kay lain ko ngani kilala an kararani…Nan saro pa, didi sa ato, nakalakaw-lakaw,  iksirsays baga…”

“Kumusta man an bata niyo didto? Matiano man an buhay niya? Diri man namundo na pareho niyo?”

“Aw, mayad man sinda san agom niya.  Mayad kay nakaagi man sin Pilipino na naging agom niya, para kay lima na ka-taon, wara pa pagbabatit, kay napapawut kun paano aatamanon…”

“Kay nano, diri pwede magkuwa sin kadanon, na maski uli-uli?”

“Aw, iba man duman san didi sa ato, na kaya magsuweldo sin katabangDuman, an may katabang, an mga mayamanon, an kaya magbayad…”

“A…masakit magpamilya didto…?”

“Masakit lalo pag sadit pa an batit, labi kun kaipuhan magtrabaho san mag-agomSabi ko ngani, ti’aw ko lang,  ita’o na lang samo’ an batit, kay kami na lang an maataman, tutal makusog pa man kami, habo man ugaring…” 

“Kun dini baga sira, di masayon an pangabataan, ha?”

“Aw, kun iisipon baga an mga kadipisilan man didi, dai bale na. Una, masakit an trabaho hanapon. Kun didi lang sinda, di man siguro sinda makapundar sa halip’ot na panahon. Dangan sigi pa an marahal san mga barakalon. Sugad sin mas dipisil lugod didi sa ato…”

“Ma’o man nag’ud `ada, kay sigi pa an harali, kun diin-diin na baga nakaabot an mga Pilipino niyan…”

Amo baga.  Bali sin nauso, pero lain man, mas dara sin pangaipo…”

“Ma’o.  Para kay sigi an rilibot, pag abot dini, an dati na ugali ma’o man gihapon…”

Amo.  Dangan an iba man, lain man nag-iiba an buhay. Amo man gihapon. An iba ngani, garo nararaot lugod an buhay….Sugad sadto na…aw, malarga na ada, kay sunakat na an drayber…aber daw kay ihi’an ta ngun’a…bayaan ko ikaw…HOY! Mister drayber, ayaw daw ngun’a tabi, kay makada lang ako sa kubeta…bulungon ko lang ini na kaihion…” Rinabi san lalaki an mga pasahero na nakaingkod sa may pasilyo san bus.  Wara pagbaleha an mga bagahe na nakaulang sa agihan, mga kahon, bag, nan sin mga garo-garo na diri na nakahusto sa kargadera sa irarom san bus, sa bintaas, nan sa irarom san mga ingkudan. 

Pinaandar san drayber an bus. Inparaduunan an silinyador, inpapakidit yadto na pasahero, basi magkadali.  An iba na pasahero, nairita. An iba man, nakatinawa.

“Hmh! Kangina pa ini pag-alto, wara na pagkadto sa kasilyas kay sigi an istorya…”

“Ayaw man ngun’a tabi pagpaandara, mister drayber, kay kun matayhaw sadto an kaihion…”

   

Sa luwas, may unabot na naman na bus. Nagkasiribot na naman an mga tawuhan san karihan.  Oras ini sin aragi, kaya sugad sira sin pinagmagngarat, kay kun diri, mamaghulat man hamok sira, diri nakabisay sin turog kay kun may nabati na ragubrob.

Kun wara pa sin kostumer, an iba sa kanira sigi hamok an luru-luskay san mga pagkaon, inhihinguha na maging sugad sin pirmi bag’o lutu’on, maski pira na kaadlaw sin kapasu-paso’a; dadagdagan hamok sin padiyu-diyo, nan pagsasarakuton. Ma’o ini an paagi san tagsadiri basi makadelihensya man, makabawi san libre na kaon san drayber nan konduktor san bus na malabay didto hakot an mga pasahero, nan san kabahinan san iba pa na naki-abay, maski wara man ambag na kapital o kapaglanan.   

Pwera san intutulod na pagkaon nan inumon, may tinda pa na mga kakan’on an karihan: pan, sortidos, mga dulsi na ube, mani, hilaw na saging, arina na uraro, pinamara na mangga, bukayo, nan balikutsa. Mayon man sin mga garapon na plastik na may sulod na manglain-lain na dulsi na pili: molido, kumpitis, nan buding na saragday hamok an hurma’an.  Pareho man san putos san iba na dulsi, may marka an mga garapon na ngaran sin dulsihan dini sa Quezon. Badi kun nalabayan, nan kun may bo’ot an mga ilog, badi mayon sin magsusugad sini:

 

Una na ilog:  Hoy! Kuan! Bulusanon ka, ha? Mapakarin ka? Taga-Bulusan man baga ako? Kila ko ngani ikaw! Nagpaparalabay ka didto sa Tungod, harani kura Dikoy. Didto ako hali, Naba’, namati ka? Hoy Hoy! HOY!

Ikaduwa na ilog: Tsk! Maburungon ka liwat. Di’ ka man so’n nabati.  Nan kun mabati ka man, di’ ka man masabutan, kay tawo yo’n, ikaw, ilog!

Una na ilog: …Ma’o, ha? …Tsk, iya puyu man kay matanglihon an baho mo…!

Ikaduwa na ilog: Madali-dali, sayo man na matangli.  Kay diri pareho man an inagihan ta? Tinukdol, linanta, nan linagting sa Kapangihan, binulad sa Central, binulad uli sa Gubat, binulad uli dini sa Quezon, nan dini na man inilog, linab’unan, pinilsit, dinulsi, nan pinakete.  Mala, pira na kita ka-semana sin kasudangi dini? Nahulus, namara an dangga? Pira na?

Una na ilog: Iya hala, ikaw na’k an d’yos…

 

Sugad san iba niya na biyahe, atrasado an abot nira.  Hataas na an sudang, uya pa hamok sira sa Camalig.  Nagparatan-aw si Julia san mga pasakay, na sugad sin mahiwas na banika na bulawan—an hinog na paray na anihon, an uhot na bulud-bulod, maski an tuda san paklang na inasyab—na napasambangan sin mga itom, an daragkuon na buhay na kabagtuan na hali sa tuga san Mayon.

Mayad an panahon, nan talagsa an panganoron.  Kun sasayudan an Mayon, maiimod an puti na aso na nagluluwas sa hiwa, sugad sin pinutong na korong na buhok sin babaye, na inpapalid pakadto sa sayo na piliw. Kun nadumduman niya, sadto an sinsilyo na in-aako sa Pilipinas, may nakapabutnga na ukit sin Mayon na sugad nag’ud sini an hitsura. An manintimos, bronse, nan sa printira may soltero na huba na nangingkudan sa padat-ulan sin platero. An piso, baynte nan dyes, mga plata, nan sa unahan san Mayon, may babaye na halaba an buhok, halaba an bado, nan may pugol na maso na inbubutang sa padat-ulan.

May naghihimalid pa. May naghahakot san inani. May nagtatap-ong. May kabataan na nagbuburadol. May paniyo-diyo na nagpapalpag. 

 

Habang nagtatan’aw si Julia sa inlalabayan na kapasak’yan, nahanapan san mata niya an karabaw. 

Panabot niya, dahil aranihan pa hamok, kaya diyo an karabaw na naimod.  An totoo, sigi pa an diyo. 

Diri mag-aawat, mauuso man sa mga para’oma an makinarya, na pwede man arkilahon.  Malaksion an trabaho, diri pa masyado asikasuhon. Diri na pagpapasabsabon o pagpapalab-ogon. Diri magririmrim nan pagbubulungon. Pwera san pag-arado, pagpagulong nan pag-surod, pwede man ini mag-ani nan magpalpag. Kaya an paray, mas malaksi maging kwarta: ibarayad sa arkila sa makinarya, kabahinan san tag-pasakay, ibarayad sa sinakadahan sin abono nan hilo, kun nano-nano pa.  An tuda na diyo, dahil ngani kwarta na, madali na man gastuhon. Dati, natataod-taod pa, labi kun nahugak magbayo, kun nahugak magbulad, kun nahugak magsursi san gisi san buladan na banig, o san gisi na sako, o kun nahugak magpas-an pakadto sa molinuhan…

Dati, pakaani, pakalipas sin pira ka-semana, may aanihon uli.  Kabahinan ini san mga soltero-daraga, kun nakahagumon, nan may purupiriknik, o oro-inkumon. Kun diri, pwede pa man hiwagaon an paray na natitipon pa hali sa saringsing. Kun binubuhian an manok o itik sa saringsing, nakalibre na sin iturukdag. 

Sadto yo’n, san wara pa liliwata an gahi. Niyan, an intataranom, mas daghan an pag-ani; kun sadto duwa, niyan tolo ka-beses.  Para kay ini na gahi, grabe an pangaipo sin abono, maruri sa peste, nan wara na sin saringsing. 

 

Wara na?”, bagaw ni Julia sayo ka-beses na nag-gahoy si Rene, pagka-arami na ubos na an padara niya na sintimos, wara pa susulit an bulan.  “Ba’adaw man, atog bagaw ko kunta, pahustu’on ta, kay basi maubos na man yo’n na ato bayadan…”

“Atog…” sugad sin naraw’ayon si Rene magsimbag.  “…Kaipuhanon ko sin ibarakal abono, kay madali na magbu’hag an paray…”

“Kay wara ka pagtagama sin sa abono hali didto sa inani mo pa ha’k?”

“Iya kay… naubos na man baga…?”

“Ma’o, pero, panabot ko, an igbabakal ta so’n, hali na man kunta do’n…”

“Iya kay, ingamit mi na man…san kabataan…sa balay…sa pang-oro-adlaw…”

“Tsk”, tagu’to ni Julia na sinundan sin hangos na hararom.  “Pirmi hamok kita sini magbubugsa…”

Wara pagsimbag si Rene. Liniwat na hamok ni Julia an istorya, naharak san bayad sa telepono.

  

Septyembre 25, 2007

Padaramu’an

Pira na kaadlaw, nareparo ako san ako mga kaurupod na sugad sin rugok na isda pagkaaga, kay mabaga an mata.  Pagka-alas’dos, sugad sin tangdo, kay sigi an tango-tango.  Basi kontrahon an yungka, nakadto sa banyo panguram’os, sugad sin manok na namarukpok.  “Tsk, kay nano baya an inpaparapuyahan mo, toning?”

     Diri nira aram, ma’o ini an sulod san iristorya sa barberya ni Inoy Dandoy doon sa Central. 

     “Tsk, dianison pag-imodon an Olimpik, mala kay puyat na naman ako.  Matagal..”

     “Diri mataglay….? Ako, nagtataga-imod man, para kay gusto ko kunta, an mga pliyer, mga Pilipino.  Wara man maski sayo? Kun mga diin-diin hali an iba na parauyag, wara nag’ud sin Pilipino? Aw, napaano na kita?”

    “Maluya na, kay, kulang baga sin bugas niyan, badi pinangluluya na an mga pliyer ta, kay kun nag-eekonomiya sin luto…”

     “Badi wara iparasahe, kay mahalon na liwat an gasolina…”

     “Badi namag-trining na ugang para sa masunod na olimpik…”

Pwera karaw, sa pag-imod ko sini na Beijing 2008 Olympics, sigi ko man an sikup-sikop kun may atleta man na Pilipino na ipaimod sa tibi, labi sa tradisyunal ta na hilig na boksing.  Wara man ‘gud. Bag’o magbatog an uruyag sa manglain-lain na uyag, pinaimod an bandera san nasyon san kaintra na parauyag. Kaabay san ngaran san para-uyag, an tolo na letra na hinalip’ot na ngaran san nasyon na inrerepresentar.  Mahod may nasugad, nano yun na RSA? Yun na AHO? Yun na TRI? Nano man yo’n na MAR? Badi kun may Pilipino na parauyag nan maimod sa iba na nasyon, badi may masugad man, wat is da PHI?

     Pagkahuman san kada uyag, ino’onra an tolo na pinakamayad, sinasab’itan sin medalya, nan vabderainiitaas an bandera, habang inpapatugtog an kanira bayang magiliw.  San nag-uuyag pa hamok, ini na nanggana bilog an determinasyon, hugut an pamandok.  Niyan na nababati an kanira bayang magiliw, nadagka siya magkanta, habang nagpipilikat-pikat, nagluluha-luha an mata, emosyonal sa oras na yadto. Kun imodon mo ini, nakapanggirabo. Makaaawa man.  

     Kun may manggana man kunta na Pilipino nan itaas man an bandera ta habang inpapatugtog an bayang magiliw, dianison man kunta.  Masugad an iba na makaimod, sa lengwahe nira, “imuda yo’n ho, kay maski pahanga ada makabakal sin mahalon na bugas, mayadon man sa baratiran (o baralibol, o daralagan, o sirikadan)…”   Sugad man sadto na parauyag san Afghanistan, na nanggana sin medalya, maski an kaniya nasyon pira na ka-taon sin orolimpik sin baradilan nan borombahan.

Bwelta sa iristorya sa barberya ni Inoy Dandoy.

     “Pan’o man baya makapadara sin mayad na pliyer, na sigi man an orolimpik san mga opisyal, puro habo magpadaog kun sin’o an tunay na pederasyon.  Malin kada sayo na uyag, nagkapira na grupo an namagsabi sin sira an ungod na pederasyon…”

     “Hm, badi wara na badyet, kay kun pinitik na…”

     “Badi, kay akay man baya puro presentado mag-oropisyal, ha?”

     “Puro liwat di’ naraw’ay…”

     “Kay sin’o man an iirogon, di’ an mas hataas…?”

     “Nabati baya niyo, na an presidente san Pakistan, nag-unay na paghali sa pwesto…?”

     “Aw, gusto sabihon, maaram pa yadto maraw’ay…diri sugad san dini sa ato…”ukay1

     “Aw, nano sini na mga opisyal ta, na pang-olimpik man sini an mga pandok, wara makadaog sa damo…”

     “Tsk, maaramon ka talaga magpahino-hino…”

     “Aw, nano maluya? Iya hala, kay ho, may puhagon pa kami sa Kapilihan…” Pinilok niya an labaha,  binutang sa istante, nan hinuru-hapros an inahitan na pandok, inpihar-piharan sa ispiho, nan hunali na.

      Pagtumparing niya, bagaw san inbubur’gan,  “Kay sin’o baya yadto kay mayadon magbangkero sa iristorya…?

       Sigi hamok an rarik ni Inoy Dandoy na nagsisimbag.  “Hm, taga-doon, sa Lomboy.  Ma’o yo’n kun habo magbayad san pag-ahit niya, pinaagi sa istorya…”

 

Arásod, hurúnglon, burúlig

losongNaimod ko sadto sa mga daragko na an ugali na sugad sini. Nakaimod na ako sin burulig sin balay na inliliwat. Imbes na mga yamit hamok nan san garo-garo an hahakwaton pagbalyo, an balay an inaralsa. Tutal, di’ na man pagpaparatugalon sira padi nan sira pale.  Kun ikaw man liwat habo man magahoy na maluya na lalaki, ikaw na mismo an marani: “Aw, nano, pakarin sini an byahe?”, habang inkakaluskos na an saruwal nan inhuhuba na an bado kay isanig sa braso. Tutal, kun istambay man hamok, ini na bayanihan, suru-siguro na sini an tarangway doon pagsangpot sa babalyu’an.

“Aw, hu, bayanihan”, bagaw san iba pa na nakatan’aw san inbuburuligan na balay. ”Mus kita…!”, burungyod na sira, saralyo na san mga nauna magbulig.

Kun may paray, may saranlag, haragom, o taramo. Kun mayon pa sin bilanghoy o sab’a, mayon man sin rulusak. Kay puro man gusto kaintra, daghan na an makadanon. “Iya, hala, mauli ngun’a ako, kay ‘kuwaon ko an bayo mi…” An sayo na lusong, kun may duwa na bayo, daghan na an magsasaralyo pagbayo. Diri man nag’ud mapapagal an solo na parabayo, kay habang nag-aarasod liwat, sigi man an kararaw, iristorya sin kun nano-nano, manungod kun sira sin’o.

Masayunon an paglusak o paghagom kun daranon pagbayo; masiramon man an karaon.

Badi habang nagkakaraon, may nasugad, “Ba’a, nano daw kun pakunsweluhan ta naman pa-Oga, kay malin may bag’o na sine si Nora…?”

“Hala, payt…!”, bagaw man san sayo. “Para kay, tsk balagunon kita niyan, munahal na naman liwat an pasahe pa-Gubat, badi mahal na man an sine…”

May plano na an nag-agyat.  “Tsk, ikaw liwat…naimod mo na may bag’o mag-abot na karagumoy kura Oya Kayang, hali sa Juban, nano kun mangagsa kita, batugan ta buwas, nano, payt…?”

“Aw, payt ako…”, bagaw san ikaduwa.

“Sigi…”, bagaw san ikatolo. “Aw, nano, Loleng, di’ ka maintra?”

“Aw, payt na hamok…”, bagaw man ni Loleng.

Yadto na gab’i san haragom, nabilog an plano nira pangagsa sin isirine sa Oga. Pagkaaga sadto, kinuwa nira an karagumoy. Nagbatog an hurunglon, didto sa balay san sayo kanira. Habang nag-hihirimo kalo, sigi an pamarati san Zimatar sa radyo.

Nanirum-sirum man, nagbabatog na sira pagsapuy san inagsa nira na traynta na kalo. Lugar na nag-aamak an ina san tagbalay, magtatap’ong san mamara na baya san rinerasan, may nalabay man na maribok-ribok.  May nagtatag’ok na bata: “Si Oya Miling, inbubulusan!”

Nagkariribok na. “Hain? Adaw, diyusko… Itoy, reparuha daw, kun matiano…!”

Dalagan si Itoy.

Wara pag-awat, bunalik, bagaw “‘Hudamon ko ngun’a an duyan ta, kay ‘buligan mi pa-Central…!” Kadali paghinab’ita san duyan, nan lunuwas uli. Paglabay nira gihapon, burulig na kun Oya Miling sa duyan, bungyod an pira pa na masalyo, nan san ina ni Oya Miling, nan sin pira na kabataan na namagyanghad an iba nan an iba man, bata niya, nan sin pira man na kaayaman. May tugon pa an ina ni Oya Miling sa kun sin’o an gusto magbati, “Patabi’a na’k tabi san mga hinalayhay, kay kun umuran…”

Sayo ka-beses, may taga-Lalud na namatay, kinagat sin halas. Maski kawaraon, wara man kapawot an pamilya san pagpahino-hino, kay an kararani, maski wara sin nagtugal, namagpaka-dalago-dago sin kustanera, na nahimo na kahon, na pinutos hamok sin mantel. May nakaparehistro man tulos sa munisipyo nan sa simbahan, kaya bag’o magbaynte-kwatro oras, burulig na sira san minatay pa-bungto, napa-orasyunan kadali sa simbahan, nan diretso na sa kamposanto.  Pagbalik nira sa uma, didto naman sira pagharampang sa anisado nan sa tuba, hasta san iba na kababayen’an; in’aling-aling an namatayan.

Sa pag-labay san panahon, maski wara pag-asenso an lugar, inabot man sin diyo na pagmoderno.  An komiks na dati nagkakaparaknit san pahurudam-hudam, tinukalan san telebisyon, na ma’o man an punu’o sa radyo.

Diyu-diyo, naibanan an baragat, an iristorya, kay may insusubaybayan na na drama sa tibi, nan dianison pagbati’on an balita na may komentaryo. Ma’o pa kun may boksing? Niyan na may tibi, diri na kaipuhan an sine, kay apisar may mga sine nan drama, daghan pa kalain an maiimod.

Badi unong sini, nagkahurugak na mag-garalpong sin hagumon, o mag-daranon paghimo-kalo. Diyo-diyo na man kawara san arasod pagbayo.  San malupa an losong, wara na katukali.  Niyan, kun gusto sin ginalpong, nabakal na hamok sin arina, o napagiling sa Central.

Kun may kariribukan, mayon pa man kunta sin dumadanon. “Aw, nano yadto si Karding, kay kaskason an lakaw?”

“Makuwa sin traysikel, kay inbubulusan si Gina…”

“A.” Diri na naboluntad pagdanon, naghuhulat na hamok na ughuyon.  San wara man sin nag-ughoy, bagaw, “Iya, ‘mus kita sa Ilawod…”

“Ma-ano man didto?”

“Maimod kita san torong-it…”

“Do’on na, kay ho, mabatog na an Magandang Hapon, Baryo. I-teks mo na ha’k ako, kun yadto ka na, kay bahala na do’n…”

“Oke…”

Diri na liwat sikat, pahanga na mabati si Mike Hanopol. Kun isurat kunta sa Bulusanon, imbes na Bayanihan dito sa bayan ni Juan, pwede man an kanta niya na

Arasod, san ingagalpong ni Alod

Puruya, san patamo ni Selya

Burulig, san in-aalsa ni Bag’id

Hurunglon, san inagsa ni Ason

Urusong, san kariton ni Posong

Daranon, dini sa bungto na Bulusanon

Kun nahimo ini na kanta, maski awat na kawara, diri basta-basta malilimutan. Kun halimbawa ma’aksidente ka-bati sa tibi sin bata, badi masugad sa ina, “Mamay, nano tabi yo’n na  arasod nan hurunglon?’

“Ay, ambot. Intutugal ka pag-utang sin ispaghiti didto sa Iraya, wa’ ka man kapaknit do’n sa pisbok… Makadto ngon’a ako sa bingguhan. Kun may maghapot kun maka-atender ako san miting san barangay, sugadon mo makulog an ngipon…”

Piyu-piyo: Ika-baynte’syete

Ma’o tabi ini, Papay?” Gapot ni Amit an ilawan, inhahatag sa ama, na nag-uubo, may inhihikap an kamot sa irarom san sugna’an.  Nababati sira ni Julia, na nasa gibalaye, naghihiyud sin iparaldiyas.

“Ay, lingku’as na bata ini…”, bagaw ni Inoy Desto, pagtungakahal na gapot man an bote san gas.  “Kay di’ ka baya maaram san mga gamit ta dini? …Na lalaki ini…” Sigi an tagu’to.

Nangahka san alimpupuro si Amit, inibaba an kamot na may gapot na ilawan, naraw’ay.  “Bagaw mo baga, patinte, diri patinte ini..?

“Amit, tanda’i, ha? An patinte, saday so’on.  Yo’on na gapot mo kingke.  Balikan yo’on didto sa sulod, nan daraha dini an in’aayo ko kay, ho, gabsuk na naman. Maabot yadto si Mamay mo pakapisar san kalo, wara pa kita sinugna…”, tugal niya kun Amit na kadali man pagtumparing. “…Nan pagluway-luway kay kun maunung pa yo’n kabu’ong…!” 

 

Naglalakaw-lakaw si Julia, nag-aaling-aling, nadumduman ini habang inhihinayod niya an nasa luyo san iskaparate, sa sayo na tindahan sa Hongkong na an tinda puro antigo kuno, sugad baga san hasag, plantsa na de uring, gilingan na mano-mano, radyo na patugtugan sin plaka, relo na pangbalay, mga kulintas na may mga tatak na sugad sin iba na lenggwahe.  Mayon pa ngani sin sopdrink sa bote, na ma’o pa man an tinda sa Pilipinas.

Panghilangkag man hamok niya an paglakaw-lakaw. Para kay imbis na maaling-aling, ini na nagkairimod lalo ugaring nagpadumdom kun Julia san kaniya mga nalangkagan. 

Binayaan niya an in’iimod; nginarat pa an Insek na tindero san bigla niya pagtumparing. Na-uyu-uyo pa an drayber san berlina na nginarat man san bigla niya pagbalatas sa tinampo. Marauton an imod san drayber.  Kun nano man an inparasaba, wara na paghinguha’a pagsabuta ni Julia.

 

An uyagan nira sadto, lagting na intataratsi’an. Kun iba na sinelas na in’uuto, imbes na bagol, kun baragol, kay an bagol, linuluho sa mata, nan pinalusutan sin higot na binalighot sa sulod san bagol, nan hinihimo na kadang. Pagduru-dako nira, an kadang, patong na halaba.  Kun iba na man, nahirimo sira sin payag, mga ginahad na kariwkiw nan sin dublahan, nan may salog na sako, bago magsusuru-sugna’ay sin kalain-lain na dahon nan burak na giniriris.  Para kay diri naawat kay tinitin’o tulos ni Oya Binsing sin “Ay, ba’adaw, nag-iimbitar nag’ud kamo sin barung-barong.  Di’ niyo aram na nakapabagyo yo’n?”  Sayo ini san mga intutubudan sadto na ina nira. An kalalakin’an, dara ada san kamas nan abilidad sa mga kagamitan, mas daghan an uyagan.  Pwera san salbatana na pirmi nira bali’og o sul’ot sa ulo, mahod may intitil’igan na piyak sin pusiw sa salag, o koro-koro sa hinimo na hawla. Niyan ni Julia naisip na badi sayo pa na dahilan san katitin’o ni Oya Binsing san kanira uruyag, an digta sa bado nira na nakukuwa sa kasasagrap sa kaabak’han nan sa banika.

Sugad san uyagan na patuloy nan huru-higkat, praktisan san kanira hihimu’on kun sira daragko na, sugad san paghimo-balay, na hali sa pagpayag-payagay, an pag-aro’aro na hali sa lutu-lutuay, an paghanap-buhay na nakapareho man san panalbatana.  Maski ada an pangabataan, badi hali man sa bata-ay.  An sintimos hali man sa pisos-pisosay. Nahali hamok an ‘ay nan san utay, naging ungod, diri na uruyag, diri na pwede bag’ohon o uliton kun maluya o maruya, diri na angay an ‘di’ bale’ kun nakulugan.

Pero didto sira pagbatog sa utay-utayay. Maski san ungod na nan nakulugan, inasdang nira an namatian, nan kinaya an gub’at. Sugad man sadto kun may pas’an o uto na raha o karagumoy.  Maski nagub’atan, sigi hamok. Sa kaulit-ulit, nagkaaranad sira.  

Niyan, sa naimod ni Julia sa mga uyagan san kaniya mga ataman na kabataan, makaruruyag sa una, labi kay darag-anis an itso, an hitsura, an kolor, nan makangangalas an nahihimo, sugad san eroplano na nagiging robot, an espada na nagiging eroplano, an badil na nagpuputok maski tunog hamok, an koro-kotsehay na naglalarga nan nag-uunay pagliko kun nakabunggo. Kun nauyam na an bata, pinupurbaran pagtaralkasa an mga uyagan, kun gusto ada pag-riliwaton an itso, badi an koro-kotsehay bubutangan sin pakpak, o paputukon, o kun nano. Basta pag-upras, maka-uuyam na ada pagparaimudon na parareho hamok an inhihimo san uyagan. Kun nararaot, pinipiliw na hamok kay diri aram hingayadon. Kun diri, napalusu-luso kay basi bakalan naman sin bag’o, na naiimod sa telebisyon, o nababasa sa mga magasin. Diri sugad san payag na pwede buruligan, pagliwat-liwaton hali sa kaabak’han pakadto sa sirong san balay pakadto naman sa may gangat san pili. Pwede man magamit sin ungod, sugad san hinimo sadto nira Miyo na kangga, na inuurunungan nira habang saog-saog man sin sayo pa, na nasakayan man sin igaratong o sayo na bulig na kawalwal kun nakatuba. Si Tirso, kun gusto san mahagong na turumpo, nahanap nag’ud sin biyawas na himu’on, o kun gusto sin dulaw, sanga sin langka an hinihingpit. Diri maka-uuyam, napakinabangan, nan sadiri na himo, kaya nahihingayad, nauunay pagliwat-liwata depende sa kanira kagustuhan.

 

May insasabi an Insek na nagpapatinda sin mga relo sa piliw san tinampo. Nagpipirit kuwaon an atensyon san nagraralabay na sugad sin puro nagkakadali. Gamit niya an megaphone, na sugad sin saday na boka na ingagap’tan hamok.  Kun iba na, may pinipigri na butones, nasiwik an boka. Sa uma sira sadto, katong-katong an igarahoy san yadto sa banika o kun hain doon sa kaawagan. Nakaimod na man si Julia sin budyong na may luho, na pinatunog man kuno sadto kun may insususog.

Inabutan pa man niya an bayabay na nagsasabi san mga bag’o na inpagkasarayuan san mga namumuno sa munisipyo: kun nano naman an bawal, kun pira an multa san madakop na naghimo sini na bawal.  (Pag-upras, padagos man an hirimo san binawal, nan wara man sin dinadakop o minumultahan).  Pirmi yo’n panirum-sirom, may bumbo (an bagaw sa Bulusan dyaser) na inpapatunog. Sugad man san katong-katong nan san budyong, igarahoy sa mga tawo, basi magrani, magtangka, mamati. Pirmi taga-Sabang na gurang na lalaki an para-bayabay. 

Diri na niya nadumduman kun kan’o kawara an bayabay, basta wara na sin nag-aabot na para-bayabay.  Badi namatay na, nan wara na sin nakuwa na maaram mag-bayabay, o maaram mag-bumbo.  Badi nagkasurumo na sin kababawal na wara man nag-aalto paghimo kay wara man nadadakop o namumultahan. O badi wara na sin napagkasarayuan doon sa munisipyo.            

Hanggan niyan, diri maaraman ni Julia kun akay, pakahuman san bayabay, pagburunggas san mga tawo, natarag’ok sin ‘Kalayo! Kalayo!’.

Syempre, nabati na nira an manungod sa telepono, halimbawa kun nabati an kiriring sa drama sa radyo.  Nababasa man nan naiimod nira ini sa mga komiks na in-aarkila nira. Para kay kun diri napa-Manila si Julia, diri nag’ud niya masarihan an pag-gamit sin telepono, mala kay nginarat pa siya san una niya mabati an kiriring sadto na pagtapon niya kura Oya Inggay.  Wakion pa siya san una, labi kay pinaunahan na sira ni Oya Inggay manungod san party-line nan san telebabad.

Kun an dispatso hali sa harayo, nan diri kaya san katong-katong, kun diri patugon na tawo, mayon man sin telegrama. Mahalon kuno an bayad sini, kaya an mensahe, pinahalip’ot, sugad na lugod sin sur’maton sin dilot o Insek: ‘Papay ospital. Recovering’, ‘Paking kasal pospon. Poyong missing’, ‘Ayaw uli. Balay raot bagyo’. An tiharanii na istasyon yadto sa Sorsogon, kaya dinadara sin tawo na naka-bisiklon an telegrama, na minakinilya nan pinutos sin silopen.  Kun asul an silopen, diri kadali. Kun baga, kadali, emergency.

 

Nautadlan nira ini ni Mila pag-istoryahi. 

“’Adaw sadto, ha?”, bagaw ni Mila, “kun may naabot na telegrama, nagkakakiridit man an nakaresibi…”

“Maski an naka-imod, nakidit man…”, simbag ni Julia.

“Pan’o, kun telegrama, badi surusiguro, maraot na balita…”

“Ma’o baga….nakunswelo hamok dahil san telegrama mismo…san mensahero, diri san mensahe…”

“Ha ha ha, aram ko na an gusto mo sabihon…sugad sadto sa may amo, linubong na hamok an minatay, wara man pag-arabot an inpapaabot, maski tinelegramahan na…”

“Saka…”

“Aw, ikaduwa na misteryo, unarabot man, sayo na karuray, baraklayon hali sa bungto, nanirumsirum na.  Mala kay malin nadoble an daramag san maaraman na nakalubong na.  Di nagbarasulan? San iluwas an telegrama, bagaw Turiray dead. Burial Monday’. Bagaw san nagpadara, binasa kuno kunta an petsa san pagpadara.  Bagaw man san nag-arabot, naresibe pa man ha’k nira an telegrama, ikaduwa na na Sabado…”

“Badi narautan an bisiklon, o naatraso sa dalan an mensahero, kaya nataod-taod an abot san telegrama”

“Mala kay kaupod sa daramag an muruda san PT&T Telefast kuno…ha ha ha. TeleTeluwayi ngay’an”

Nadumduman man ni Julia, sayo na pag-uli niya, naaraman nira na napakang si Miyo sa welga nira sa pabrika, dara an balita sin sayo na taga-Kapangihan na nag-uli man.  Nahaghagon sira, labi si Oya Binsing. 

“Adaw! Dyusko!”, bagaw ni Oya Binsing.  “Pan’o ta daw mabisita si Romeo, kumbaga naospital.  Ka’iru man, kun wara maglalam…” Wara sira kangaturog sadto na gab’i, intiro namag’isip sin paagi kun pan’o makapa-Manila, namagkarkulo kun matiano na daw si Miyo.

Pagka-aga sadto may punarada na bisiklon.  “RCPI”, bagaw tulos ni Tirso.  “Mamay! Telegrama tabi! Hali ada kun Manoy Miyo!”

Kadali man pagruluwas.  Bag-o pa nakuwa ni Oya Binsing, naabrihan na ni Tirso an silopen, nan inbabasa na an telegrama.  “Ba’a, minsan si Manoy…”.

Wara na imuda ni Tirso kun sin’o an bunaton san telegrama, nagparahibi na sa talod san hagdanan. 

“Nano kuno? Matiano si Romeo?”, hapot man ni Oya Binsing.  “Atog nano baya?”

Wara man sin nagsimbag sa kaniya, kay nagparasa-pasa na sira Julia, si Paring, nan si Clarita. Bagaw san telegrama, “Romedied.” Kaya intero nagkamurundo.  Mamangno, may nasugad “Akay man sugad so’n an pagkasurat, imbes na Miyo kunta?” Bagaw man san sayo, “Kay diri malinawon yo’n, na kun diri Romy, badi Romeo na nasala?” Nagkamurungnan na sira, hanggan magkariribok uli, kay nadismayo si Oya Binsing.

Namagpakareparo na sa luwas, nag-urusyoso na kun akay may nagdadamag sa kanira.  Madali’ay man makaaram san manungod sa telegrama. 

Si Tirso, wara ka-kuntento.  Natan’aw niya an mensahero na bunalik sa bisiklon, nan sigi an sikad para kay wara pag-aandar an makina.  “Brod, pwede, pakitulak?”, bagaw niya kun Tirso. 

“Ayaw daw ngun’a tabi”, bagaw ni Tirso, nan kinuwa an telegrama kay inpaimod sa mensahero.  “Nano tabi an pag-basa niyo sini?”

“A, kuwanRemedied” yo’n.  Mayad man kuno kay naremedyuhan ada. Ako an nagmakinilya so’n, para kay lunukso ada an letra, kaya naging ‘Rome died’, aw… kuwan, ha, nasala pa palan an ispiling san Reme, naging Rome… Tsk, pasensiya na, nagkakadali pan’o ako kay may saro na telegrama na emergency, dida sa may Gabao… basta, an gusto sada sabihon, na-remedyuhan… Pwede man makitulak sin diit lang?”

Tunumparing si Tirso. “Habo daw! Usungan na yo’n na bisiklon mo kay kun matigbas pa yo’n dini…”

Grabe an harakhak ni Mila. “Dyata …”

Si Julia, naghihiyum-hiyum, diri nakatinawa sin mayad kay nadumduman niya an haghag nira sadto.

   

Sa Hongkong, an tawo, kadaghanan Insek na budhista, na padagos man an pagsamba sa kanira mga minatay na kag-anak na ginikanan. Labi kun bulan na Septyembre, na intutubod nira na bulan san ‘gutom na kalag’. Nasubsub sira sin manglain-lain: insenso sa gihay, mga pisos-pisosay, mga druwing sin berlina, nan mga pangadyi.  Nabutang pa sira sin mga pagkaon sa kun diin-diin, lalo na sa mga puno sin kahoy, na ingigikanan man sin pagdaghan sin uwak nan sin mga lalag na kuting. Manglain-lain man an kanira mga bandera, maski an popular na kolor, baga, kun diri man bulawan.

Mayon pa sira sin mga paratangkod na inbabasa an swerte san tawo sa paagi sin baraha.  Popular man kanira an bagaw pungsoy o feng shui, an pag-adal san mga posisyon san mga bitu’on nan san epekto kuno sini sa mga nangyayari.  Maaram sira magkotiho san mga dapat himu’on o diri dapat himu’on sin sayo na tawo sa kada taon, base sa kaniya taon na kinabuhay, na diri man sugad san bagaw zodiac na mga scorpio, libra o pisces, kundi dragon, pig, snake, rat, rooster, horse, o monkey, na iba naman san sa Bulusan, na an pakilaan san kinabuhay, manglain-lain, sugad san san manggana ako sa hweteng, san mag-kras si Magsaysay, san binuldoser an baras, san meyor si Tura, san magsampyon si Sumalde… 

Taun-taon, kun masinunod sa pungsoy, pwede liwat-liwaton an pagka-araginsa san mga gamit sa balay.  Kun mapabalay, mayon man sin mga rekomendasyon an pungsoy, kun nano na bulan an tuig, kun diin dapit an pwerta, kun diin na parte san lote an mayad na bugsukan.

May insasabi an pungsoy na kaya sunudon sin maski sin’o, sugad san pagbutang o diri pagbutang sin ispiho sa sugad sini na parte san balay, pagbitay sin patiling-tiling sa may pwerta o bintana.  Mayon man sin masakit sunudon kun wara kakayahan, sugad san pagbutang sin ataman na isda, patubi o fountain, nan istatwa sin mga hayop na makangingirhat, pagpinta san balay sin sugad sini na kolor, pagsul’ot sin sugad sini na alahas… Sa Bulusan, mayon man sin mga intutubod, maski diri kaya iisplikar.  San magbugsuk sira Julia san kanira balay, san magrugaring na sira, mayon man sin mga pangadyi na sinurat sa papel nan, kaurupod sin diyo na manintimos, pinanghulod sa ukad na bubugsukan san mga harigi. Nag-ihaw man sira sin manok na ugis, nan pinaturo an dugo didto sa bubugsukan. Aya kuno an gahoy sadto. Syempre, binangutan sin hilaw na kapayas nan binutangan sin luy’a nan sin  ugbos sin sili, nan sinabawan, masiramon man an karaon nira sadto na tinola na dumaraga. San an bayaw man niya an magbugsuk, inpinahan kunta sadto ni Oya Mameng, kay diri kuno tama sa bulan. Nakihimuwa ugaring si Kardo, na bagaw, ‘Hmh, kay nano man an koneksyon so’n, na ho kun magtig-uran, mapakarin man kami?  Kun magasto pa ini na sintimos, pan’o na?”

An pagpwesto sin balay sa tama na lugar, sugad sin makatutubod para kun Julia. Kay san may magbugsuk man kuno sa Baluarte sin balay, apektado ada an labayan nira.  Wara pakati’os si Kardo, tinin’o an bag’o magbugsuk.  Para kay tinin’o ada san pareho na kulanting, kaya an imbis na mabisay, nauli ugang sa panigbas san bag’o magbugsuk sa bayaw niya, na naospital sin pira ka-semana, naunung pa an diyo nira na sintimos na intuturu-tungkusan. “Pan’o, mahiwas man didto sa may patubi, dini nag’ud…” bagaw san iba na nagbabarasol. “Talastasan na di’ man nira sadiri an agihan, pagsasadirihon…”, bagaw man san iba.

 

Sa butnga san sinauna na pagtubud nan tradisyon, nasarihan man ni Julia an moderno na sistema sin komunikasyon na mas makaskas, madali gamiton, hulag sa intero, nan daghan na mapagpilian. Pwera san telepono na wara na sin kurdon, mayon pa sin mga kompyuter nan sin bagaw fax na kaya magpadara sin ungod na surat pakadto sa kun diin, na diri sugad san telegrama na imakinilya pa san nakaresibi. Hasta san pirma, o maski an druwing na pakla o turutamsihay, maiimod.

Dahil madali gamiton, popular man gihapon an telepono, an bagaw san iba longdistan. Pwede igahoy sa operator basi makakonektar sa ingagahuyan na numero, o sa paagi sin kard na inkakargahan sin kantidad na may katimbang man na oras sin pakiistorya.  Mayad na hamok yadto na may mga telepono sa balay na inhalian.  An sugad kun Julia, surat man gihapon an agihan san komunikasyon nira na pamilya.  Mahod may ulut hamok na pira ka-semana, basta diri napalyahan an sangbulan.  Puringot na so’n si Julia kun wara naresibe na simbag; kun iba na nahaghag man: Aw, nano daw kay wara sin nagsisimbag? Nano daw an nangyari? “Atog, ma’o”, bagaw ni Thelma san mag-ergo sira manungod sini.  “Kun iba na, sugad sin inngangarat kita, labi kun nakiriring an telepono na alang-alang na oras kun gab’i…”

“Ay”, bagaw ni Julia, “nakapabungkaras man nag’ud…”

“Nan nakapamuda sini na telepono, haros pa hamok gusto ko ibarabad…”

“Ma’o, para kay kun lahod na an langkag, telepono man gihapon an remedyo…”

“Akay daw, ha? Nakapakulba sin grabe?”

“Aw, kay sin’o man an magahoy sin katutnga o maaga, nan masabi sin gunana kita sa hweteng? Pirmi an pamati ta so’n, maraot na nangyari”.

 

Aga san maresibi ni Julia an dispatso manungod kun Miyo.

Hello”, bagaw niya na nagsimbag san telepono habang nagpapalis sin tsokolate sa pamahawan san kaniya ataman.

He-hilo? Hilo?”, bagaw san sa luyo.

He—. Paring? Aw, akay naggahoy ka? Nano kuno? Matiano kamo?”

“Julia? Ay, salamat. Atog, uya kami sa Manila…”

“Kay akay? Sin’o an indara niyo? Matiano didto sa Bulusan?

“Atog… si Miyo, nadiskwido…”

“Naano si Miyo? Matiano?”

“Atog, ku’an. Pauli ada kagab’i, may hunipa kuno.  Binuno. Minatay na si Miyo, Julia.  Uya kami sa Cavite, kay gusto san asawa, dini na kuno ilubong…”

“Adaw, Diyusko! Kay napaano? Akay wara daraha tulos sa ospital?”

“Wara na man kuno pakaabot… Uya kami ni Tirso, bilin ha’k an kabataan sa Sapngan. Ilubong ini sa Biyernes…”

Wara tulos pakasimbag si Julia.  Natitikog na siya san paghibi, san makulog na bo’ot. Gustohon niya mag-uli, maimod man hamok maski an bangkay san kamanghod, para kay warara didto an kaniya mga amo, nasa iba na nasyon ada, an bilin hamok an ina san kaniya amo na babaye, na maluya na man maski istriktuhon pa kaniya. Pira na hamok ka-semana, ma-entra na naman an klase, mangaipo sin ipadarara para sa kabataan…

 

Malinawon an kaniya nabati. Inulit-ulit pa niya pagsiyertuha kun Paring.  Diri na ini sugad san telegrama na pwede masala pagsuratan.  Para kay maski nabati niya mismo.  Kun haros pa hamok kiligo’on niya an telepono, ambot ugaring an ispiker man an may diperensya, basi kun nasala man an kaniya pagbati.

Kun diri naimod, pwede sabihon na diri man ungod. O kun may mahihimo pa hamok, hihimuon mo basi maliwat. Tig-awat sira magbagat na magkamaranghod.  Si Amit, awat na, diri ngani nira aram kun buhay pa. Kaya sa kanira pagmangno, inpipirit nira paniwalaan na buhay si Amit, diri hamok nira aram kun hain, pero buhay siya.  Sugad man niyan kun Miyo, maski nabati niya mismo sa sadiri na tawo, gusto niya makihimuwa, piriton an sadiri na buhay si Miyo, na wara sin maraot na nangyari kaniya. Sa sugad sini na paagi, gunaan-gaan an pamati ni Julia, maski kun iba na, kun aram niya na wara nag-iimod o nakabati, diri niya napugol an paghibi.

       

Enero 28, 2007

Magka-iriskwela, nagbaragat gihapon

class49pilsitanNabukadan ko ini na retrato san ama ko, san kanira klase sa work education, sa Bulusan Central School, badi mga 1949. Diri ko man kila an kaniya mga ka-iskwela, maski may duda ako san iba kun sira sin’o.  Ambot baga kun akay may paretrato sira sini na kun nano na okasyon.  Ambot man kun may shop pa niyan, na nasarihan ko pa san ako man maglabay sa work education san panahon ko sa Bulusan Central School, diri pa daghan na taon an nakaagi. An maestro mi sadto, si Mr. Arcos na taga-Balete.  Malin namatay na siya pira na ka-taon.

Pakagradwar sa elementari, bunatog an ama ko sa hayskul sa BI.  Bunalyo siya sa Irosin, sa Gallanosa High School, malin terser anyo siya. Didto na siya grunadwar.  Sobra baynte anyos matapos an kanira gradwisyon, nagbaragat uli sira na magka-iriskwela, badi mga 1974, sa kanira class reunion.  Inimbitar siya, unatender man, mala kay nakaupod pa ako nan sin sayo ko na kamanghod.

An baragat nira, didto sa kampus san Gallanosa, sa sugad sin audio-visual hall na may bubong maski abyerto hamok. Maghapon an selebrasyon; na aga, may medyo pormal na programa. Kada sayo na myembro na yadto, nagsurumaton sa unahan, manungod san pamati nira san okasyon nan, sa halip’ot na istorya, an mga inagi-agi nira batog sira magsiriway hanggan niyan na sira gihapon magbaragat. Ini na parte dianis pagbati’on, mga salaysay manungod sa manglain-lain na eksperyensiya sin pagpakabuhay. Dahil ada diri man labi kadaghan sa klase, nan may iban pa an naka-atender, intero man nahatagan sin lugar. Mayon sira sin kaklase na abogado na, may dentista, negosyante, nan kun nano pa ada na propesyon. Ambot kun intuyo, malin mas pinalakpakan san sumur’maton sa butnga, diri yadto na bagaw harataas an naabot, kundi yadto na simple hamok an buhay, na mas an paghingoha kumpara sa iba na may mga kaya na. Abay pa, malin wara sin iripos-ipos, wara sin nataha sa kanira baragat.

Abundahon an handa na pagkaon. Wara liwat sin paaragaw o pasiriguruhan. Bisay an sistema. An gusto magkaon, hanggan kaya, sigi hamok an balik didto sa namagpwesto. Sa nabati ko, an mga may kaya, ma’o man an daghan an hinatag. Kami, malin wara man sin dara pakadto. Daghan an kinaon mi, batog sa litson hanggan sa panulsi na sorbetes.

Ma’o yadto an baragat sin magka-iriskwela na diri ko nalimutan sa kaugmahan. Tama man ada na wara na yadto kaulit. Badi sira mismo, diri nakasiguro kun kaya otrohon an kaugmahan sadto.

Namatay an ama ko, sobra baynte anyos uli matapos yadto na reunion. Sa patinte kaniya, puro siribot. Mayon sin sayo na lalaki na sa piliw san mata ko, taod-taod na sin katugbos.  Wara ko liwat kalalam kay mayon man ako sin kaistorya.  San magpa’aram siya, hinapot ko kun sin’o. Taga-Irosin ngay’an siya, sayo na abogado. ‘Kaklase ko yo’n na minatay, sadto sa hayskul’. Wara ko na siya kapuguli paghali.  Apisar hararom na sadto an gab’i, badi pagalon na yadto sin katugbos, sa kaniya pagpirit na mahimo an ultimo nira na reunion na magkaklase.