Ika-baynte’kwatro na parte

Dati na taga-San Bernardo si Oya Medying. Bunalyo siya sa Sorsogon san maasawa sin Sorsoganon. Nagbatog sa pagsapot-sapot, nakaaram sira panguntrata sin mga patrabaho san gobyerno na sugad baga san mga tinampo, tulay, eskwelahan, patubi, riprap, nan kun nano-nano pa. An konstruksyon, bunata sin iba pa na negosyo, sugad sini na tindahan sin hinero, nan sini na botika.  Sa maabot na panahon, mapopoto man gihapon ini na mga naipundar nira Oya Medying, labi san magsurusog na an mga kabataan san asawa niya sa kun kunay-kunay na babayi.  San binarahin na, may nabilin pa kura Oya Medying na duru-dako man na bayadan.Pero niyan na makusog pa an kanira negosyo, mahod nangaipo sira sin mga dagdag o bag’o na empleyado.  Dahil diri man basta-basta an pagkuwa sin empleyado, mahod nauli si Oya Medying sa Bulusan, basi maghanap sin nangaipo sin trabaho.

Sa sayo na pagpa-Bulusan ni Oya Medying kaarami ni Julia an manungod san trabaho na kaniya nasuludan sa Sorsogon.  San una, sa tindahan ngun’a sin hinero. Wara kaawat, binalyo siya sa botika, na nakapwesto sa may harani san paradahan san mga sasakyan pakadto sa Gubat, Bulan, nan Irosin, harani man sa katedral san Sorsogon. Mas naruyagan lugod niya didto, kumpara sa tindahan san hinero, na pwera san budlay kay diyo an parabakal, maarat sa mata an sungaw san hinero, na kun iba na man ginigiyahan san kaniya kasusunga.  San una, san sabihan siya na ibalyo sa botika, bagaw niya sa manedyer, na nakaugus na niya, “”Ungod? Ambot nagkakaraw ka?”

“Atog amo, lain ina ti-aw”, bagaw san manedyer.

Diri pa siya nakumbinsir. “Kay pwede man tabi doon maski diri maaram sin mga bulong, an na’ baya an gahoy so’n…?”

Parmasis”, simbag san namahala. “Ayaw lang kahad’it, kay mayon man dida sin lisensyado. An hihimu’on lang niyo, maghanap san bulong na inbabakal san kostumer…”

Di’ ma’o.Kun may nabakal bulong, kinukuwa nira an reseta, nan hinahanap sa mga istante nan iskaparate. San una, masakiton basahon an surat san doktor. San awat na, anad na siya san pagbasa san surat na sugad sin kinahig sin manok.  Diri na man nira inhahapot kun an nagbabakal ma’o an matumar mismo, o kun aram kun pan’o an pagtumar san inbabakal na bulong. Diri man nira nasabutan an numero sa irarom san pirma san doktor, kun ungod na reseta, kun ungod na doktor an punirma. An tugon hamok sa kanira, kun may bulong na kukuwaon sa sugad sini na iskaparate, dapat ipaaram ngun’a sa pharmacist bag’o maghatag.An iba na bulong, sugad na man hamok san inpapabakal na mga mamador, gatas, koritas, nan bangkinyo, maski wara reseta, pwede ipabakal. 

 

Sa puwesto niya sa botika, naruyag siya kay kun iba na may nababagat siya na kakila na Bulusanon na nalabay, o may inbabakal kanira.  Mahod may nalabay nan nasugad, ‘Hoy, ku’an, nalimot ako san ngaran mo, pwede ko tabi ini ibilin ngun’a, kay may bakalon pa ako?” Kun iba na man, may nasugad, “Hoy, ku’an, Bulusanon ka man baga, ha? Atog kinulang ‘gud an pamasahe ko, pwede mo ada ako pahud’mon sin ikurumple sini?” na sinasayum’an na hamok niya sin mayad.

Kun iba na, may natatan’aw siya na pamilyar na hitsura na nalabay o nabakal na maski naimod siya, sugad sin wara hamok, sugad sin diri siya kila o harayo an iniisip.  Kun iba na man, mayon sin mga kila siya na magkaurupod, maski kun iisipon, diri dapat magkaurupod sin, halimbawa, magkarabit an kamot o aragbay paglakaw.Mayon sin naburarat an mata pagkaimod o pagkareparo kaniya, nan nasugad “O! Ikaw ngay’an? Bagaw ko kun sin’o. Dianison ka daw, ha, kay nakasulod ka dini?” Mayon man sin nabirik an li’og, hinihinayod siya sin mayad, na kun may boses hamok an mata, sugad sin an insasabi “Nag-aano man daw ini dini?”

Kadaghanan san nakadto kaniya, may mga haghag an pandok. Maski diri niya haputon, haros aram niya na manungod sa paryentes o kakila na maraot an kamutangan, o nag-iisip san masunod na gagastohon, kun mabakal na naman sin bolong. Manglain-lain an kamutangan san naoospital; pwera san mahapdos, mayon sin nadiskwido.  San si Inoy Dikoy mahulugan sin palwa san lubi, nagsobra-sangbulan man sa ospital kay sinimento an sugbong nan binutangan kuno sin lansang.  San si Inoy Biti masalaitan san kaniya banwit, didto man binurit kay grabi na an surip.Mayon man sin bata na taga-San Isidro na in-aradung-adungan sin tolo na ayam, na dinara didto. Siyempre, an mga may idad na, kun naiba na an pamati, nadadara man didto. Diri hamok sayo an nahagayhay sin “…ay, ba’adaw, wara man liwat sa ato sin ospital, abay pa mapakanhi pa sa Sorsogon, mamasahi, mahanap sin bilin sa balay…”Ungod man, kay kun iba na, an langkag an nakaurahos san kamutangan, sugad kun Oya Gaying, na bag’o mabuhayan, na punirit pag-uli maski maluya pa kay nalangkag san iba na kabataan.Nabughat ada, kay inparadugo.  San binalik sa ospital, naawat pa kapupo an dugo. Wara na siya kaakuderi. Bagaw san iba na makaraw-karaw, buhay pa kunta kuno si Oya Gaying kun byinahe sa hilikopter, kay basi wara sin talagud-tagod sa biyahe na sugad san dalan hali sa Bulusan pa-Gubat, na “hamamani man ha’k an ira’idan.”

    

Mayadon an benta san botika; wara pamunay an baralik-balik san namagbakal bolong, sugad sin kabataan na diri nagkakagurustuhan sin dulsi na matam’ison.  Para kay aram niya na ini na inbabarakal na labi liwat ka-mahal, puro man pang-agubay san mga may inbabati, na daghan man ngani an diri man gihapon nadadanunan, o napapaayad.

An haghag san iba, kaugmahan man san iba; kay kun mayon sin maraot an pamati, mayon sin benta an kanira botika. Kun iba na man, kun nano an mundo san kadaghanan na may pasyente, yadto man an kaugmahan san iba na bagaw “mayad-ayad na man baya…” o “bagaw san doktor niya, pwede na kuno umuli, sa balay na hamok magpaayad.”

Maski diri intutuyo, sugad sin nababahinan man siya san gub’at san namati’an sadto na may mga pasyente. Dahil ada sini, nan san langkag kay semanal man hamok an uli niya, nakaugalian man niya an paghapit didto sa katedral, labi kun Miyerkoles na hapon, kun may nobena san Perpetual.    

 

Nakadaginot man sira pagpaadal san kabataan.Maski puru-pan’o, mayon sira sin inlalauman na gastuhon bulan-bulan, diri sugad san dati na maski nano na kuput-kupot, wara sin kasiguruhan kun may maaamot sira na ikatapar sa gastuhon.  Pira pa ka-taon, magtutolo na an kanira bata sa hayskul.Nano daw kun makaya man nira magpaadal sa kolehiyo? May kusog pa ada sira pag-abot so’n na panahon?  

 

San magdesisyon sira na magtrabaho siya sa Sorsogon, naisip na nira an distansya, an masakit na pakadto-pakanhi.

“Nano daw kun kuwaon ko na’k yadto na trabaho sa Sorsogon? Madali man ha’k ada kay sugad sin turu-tindera man ha’k kuno?”

Wara simbag si Rene.

“…Regular yadto na delihensya, sigi man liwat an dako san ato gasto. Dapat ngani kunta mayon man sin tagama kay kun gusto man ngay’an sini na kabataan na mag-iskwela sin huru-hataas… Kun dini hamok kita, pareho kita wara sin sigurado na delihensya bulan-bulan…”

Wara pa gihapon simbag si Rene.

“Aw, tara, nano, wara ka hamok sin sasabihon?”

Hunangos sin hararom Rene, nan bagaw,  “…An pag-uli-uli oro-adlaw…”

“Bagaw ni Oya Medying, pwede man kuno mag-istey’in sa likuran san bodega, magtaga-uli na hamok sin semanal…”

Wara na uli pagsimbag si Rene.Wara na paghapot si Julia.Siguro, kun may pagsayuma man si Rene, makasabi man gihapon.Pero hanggan humali siya san magbatog na, wara na man siya sin nabati kun Rene kundi an “Aw,…bahala na do’n…” san magpaaram na siya nan bagaw niya sa asawa, “Iya, hala ha? Bahala ka na do’n…”

Nagtatan’aw an asawa niya san pahali na siya, bitbit niya an bag niya, kabungyod an duwa na bata na lalaki hanggan sa Central; humali hamok san lunarga na an dyip ni Inoy Ari, pa-Gubat.

Kun naiisip niya an ugali san asawa, sugad sin gusto makatinawa ni Julia.Kay pan’o, maski pahanga magsur’maton nan sugad sin naraw’ay maski kaniya, nakadaginot man baya sin tolo na kabataan, na haros magkasurunod hamok. 

 

Kun nauli si Julia, diri nag’ud niya nalimutan an kururag’it, an paralanat san kabataan, hasta kun Janet san bata-bata pa, san diri pa naraw’ay makipalanatan.Maski bihira an uli niya, tangkod na san kabataan kun nano na adlaw, kun nano na oras.Kaya nagdadangadang pa hamok siya, bati’on na niya an siriyak habang nagpaparalanat. 

Sugad man san iba na bata, an una na hapot nira, “Nano tabi an dara mo, Mamay?”, na sagin man sinusupla niya sin, “He! Mag-ano man ba’ na ho, daghanon an ato bayaran…” Pero maski purupan’o, nahinguha siya na makadara sin kun nano man na wara sa Bulusan, na bihira man matadihan san kabataan, sugad san alidad na syupaw hali sa Sorsogon, o surtidos hali sa Gubat. Kun iba na, kun di’diyu nag’ud hamok, tinatago ngun’a niya kay kun yadto man an kabataan san kamaranghod ni Rene.

Mayad man na tinatapo siya san kabataan, kay nakapaliot-liot siya, kay habo niya maglingag sa namag-irinom na linalabayan niya, na namagsitisit, bagaw, “Hoy, Julia, wara na sin uli an pamasahe do’n?”

Kun nadumduman niya an tarapo san kabataan, nadumduman man niya an tapo sadto ni Oya Binsing, an ngarat sa pandok, an nagluluha-luha na mata, an emosyon sa boses pagsugad sin “Aw, uya ka? Akay wara ka pagsabi?” na nagpipirit mangisog, maski an pandok, tinawa. Kadianis san pamati san nag-uuli.  Pero, sugad sin mas dako an kaugmahan san in-uuli, san in-aabutan.

Oyon man an hiribi san kabataan kun pahali na siya; may naggiginawi, may nagluluod, may nagpapasarali. Sa pagkataranta niya, may nabibilin, may nalilimutan.Sugad man sadto kun Oya Binsing, na tinutugal si Tirso kay may inhihimo kuno siya. Pag-upras, yadto man gihapon, nagpapataliwan sa may kura Ponga.

 

Maski nano na kasibutan, diri nakahali san langkag ni Julia, labi kun nakatan’aw siya sin mga iskwela na inkuku’og san mga saklay na gamit.  Inkakarkulo niya an hitsura san kaniya kabataan na pakadto man sa iskwelahan. Nangana man an haghag niya kun may nakadto sa botika, nabakal sin mga idarapog o irilimpya sa samad, kay an pasyente halimbawa nahulog, napilayan, nakihiran, naligis, nag-kras sa bisikleta, kun nano-nano pa. Naiisip niya, pinapan’o daw ni Rene kun may kalintura, may makulog, may samad an kabataan?

Ma’o man si Rene.  Nahaghag siya na kun sa kamas ni Rene, maparaot, matigbas san sundang niya, matukwag sin halas, mahulog sa lubi, mahulugan sin palwa, matabardilyo man sugad san ama niya… Tsk, mala pa hamok… bagaw pirmi niya sa sadiri.

 

Kaya kun nauli siya, an isip niya nag-uuna na sa lawas niya, haros bugnuton niya an dalagan san dyip, labi kun si Inoy Bono an drayber na inkakatupar. Diri na haros niya inpaparapamati’an an iristorya san iba na pasahero, na sugad man hamok sin nasa sadiri nira na pantaw, na hasta san iba na inlalabayan, inu-ughaw pa: “Hoy! Nano yo’n?!”. 

Maski an istorya kun iba na makangingirhat, sugad san sayo kabises na bagaw san sayo, “Ay, minsan nag’ud, grabe an tama…”

“…Pero, nakapangato man kuno, maski may tama, nakapaputok pa man ada…”

“Aw, ma’o kuno, kay malin taod-taod man an sirimbagan sin putok, para kay daghanon kuno an nagsurulod, solo-solo siya…”

”Kay akay man daw wara pakapangandam?”

“Aw, awat na kuno yadto inhuhumutan, para kay habo man magdulag…”

“Kay nano nag’ud kuno an sala sadto?”

“Aw, uru-istrikto baga yadto? Bagaw san iba, hambog kuno…”

“Tsk, dahilan na yo’n sin pagsintensya?”

“Badi.”

“Pira man an kabataan sadto?”

“Tolo, mga saragdangay pa liwat…”

“Kairo man daw, ha? Nagkaradamay pa…”

Piritaw-pitaw an pakasabot ni Julia san iristorya, na manungod sadto na hepe sin pulis sa Juban, na pinatay kuno sin grupo sin mga armado.

 

Haros pirmi, an lastrip na dyip an nasakayan ni Julia pa-Bulusan  na mga alas-singko na nahali sa Gubat. Punu’on, daghanon pa an huyabit. Dahil puno, daghan an hapit-hapit, batog sa Rizal, pa-Tagdon, pa-Layog, pa-Barcelona. Kun iba na, badi may aaltuhan an drayber na nagwawaga’wa na gripo kay masalod sin tubi nan titiblangan an makina. “Oberhit”, bagaw. Iurusong pa an dyip bag’o umandar uli. Magkakararaw an iba na pasahero sin bagaw “Isuzu pan’o an makina, Isuzulong.”

San arin yadto, pag-abot sa Buhang, may pasahero na lunusad na daghan an bagahe na diniskarga man: unom na kahon na dyin, duwa na karton na sigarilyo, sayo na lata na gas, nan sayo man na lata na lana.Nataod-taod uli bag’o nakapadagos an dyip.Naruyag an iba na pasahero kay huniwas-hiwas.Hasta kun Sixto na kunduktor, nakaingkod.  “Ay, salamat, kay huniwas…”, bagaw niya na tali’ungod an palpag san ingkudan bag’o uningkod.Sa pag-itan san kaniya mga guramoy, nakapasipit an mga pinilok na kwarta na papel; kilaon an mga dos na asul, an singko na berde, an dyes na brawn, an baynte na orens, nan san singkwenta na baga. Maski may mga sabung an kamot, nakalatak pa ini san bubong san dyip kun may na-para, diri man nakaulang paghuyabit, nan pag-alsa san mga bagids san pasahero.

Pag-abot naman sa Porog, may lalaki na nagsakay sin sayo na pardo na bandala, na ipirisar man kuno didto kura Inoy Pasin sa Poctol. Kaya lunusad si Julia sa may krosing pa-Dapdap, bag’o sumagka an dyip pa-Madlawon. Linabayan pa niya sira Inoy Onor na namaghimalid, inpipirit humanon an obra maski nanirum-sirum na.  Inkatapo man niya an mga paratinda isda na taga-Dancalan, pauruli na, may mga dara sa basket na mga binaklanan man.  Hiraun-daon na siya sa kanira san mabati niya an bagting san kampana, an sa alas-says.

Si Joseph hamok an yadto sa hawan, nag-uuyag sin binuka na lata sin gatas, na may gulong na hiningpit na sinelas. Ma’o hamok an nakareparo san pag-abot niya. Binayaan an uyagan nan runuhab pagtapo sa kaniya.

“Akay man dini ka pag-agi, Mamay?”, hapot san bata na naghuhuyabit sa bado niya.

“Pan’o na didto ako paglusad sa Krosing… Aw hain sira Papay mo?”

“’Yo’n tabi sa balay…”, bagaw man san bata.

 

Nangaru-aro si Janet san abutan niya. In’uunug an luto sa sayo na sug-ang, nan nagsosoli man sin kalunggay sa sayo pa.

“Nano an bangot mo so’n?”, hapot niya na inbibisay an diyo na dara-dara.

“Tinapa.”

“Iya, pagpwesto na, kay makaon na kita… Hoy, Jesper, danuni na dini si Manay mo…”, tinugal niya an sayo pa na bata, na nagraraska san gitara, nagpapatukdo sa ama, didto sa palhugan.

Wara man pagbali an intugal, kaya siya na hamok an hunimo. 

Pagkaaga, atab pa an kaniya panglaba, basi magmara, kay basi maplantsa pa niya bag’o na naman siya humali na hapon, pabalik sa Sorsogon. Habang nagpapamara san linabhan, badi manursi siya, manunas, manilhig, manap’ong, o mamisay.

Wara sin daghan na kurumusta.  Halip’ot man an oras sa panugun-tugon. 

   

San magbatog na pagsungaw an mga intatago-tago san asawa ni Oya Medying, nagbatog na man pag-iba an kamutangan san kanira mga negosyo. Nagbatog na man an panurukot, an surukutan, nan an pasuruhay. Daghan na man an mga kakumpitensya.

San magluya na an negosyo, lunuya na man an kamutangan nira Julia. Kaya san istoryahan niya si Rene, nan agyaton siya sin, “Alto na so’n, dini ka na hamok…”, tunugot na siya, wara na pagruha-duha.

Sa Bulusan, mas daghan an oras niya sa oro-istorya, huruhalyaw.Mala san humalyaw sira Paring, sadto niya kaadmi an pagkamatay ni Oya Inggay duwa na kabulan an lunipas.Wara na man kuno ulian. Naadman man niya an pag-asawa ni Miyo.  “Nag-ayo man kuno dispensa, kay wara na pangimbitar san kas’lon sira, sa huwes man hamok kuno.”  

“Wara nag’ud pakapatugon?”, bagaw ni Julia. Niyan, siya na an tigurangi sa kanira na magkamaranghod.  

“Biriglaan man ha’k ada…”, bagaw man ni Tirso.

 

Kun iba na, sugad halimbawa kun nanilhig siya, o nagpapalingko’ong na siya hamok, kun pakarin-karin man an kaniya isip, labi kun may nabati na pamilyar na tugtog sa radyo. Ma-traynta’i’dos na siya.  Sugad sin an pamati niya disi’otso pa man gihapon, nan an intero bata pa man. Naako hamok niya an pagliwat san panahon kay niyan may kabataan na siya, may sadiri na na buhay. Kan’o baya an ultimo niya na pakibayle? Arin baya an tibag’uhi niya na bado? Diri na ngani niya nareparo an mga uso niyan na moda, o an mga bag’o na kanta. Sa Sorsogon, aram niya an mga titulo san mga bag’o na sine, an mga bag’o na artista, kay nababasa nira sa mga magasin o sa peryodiko. Pero sa Bulusan, wara sini intero.  Malin hasta san mga komiks, nagdiriyo-diyo kawara.    

    

Atab an uli ni Rene sadto.  Maraot kuno an pamati, maharabahab an tiyan. “Hali na ako kura Oya Bita, nagpaubat ako, kay kun hilo kay usuhon baga niyan…”

“Hmmh, daghanon an nauuso, do’n ka pa sa hilo makiuso…”, karaw niya.

“Tsk, ikaw liwat…”, bagaw ni Rene.

“Iya, doon ka ngun’a kay iintriga ko ini na kalo sa nagpaagsa, nan ma-diretso ako sa Central kay wara na kita asukar.

May ilaw na sa kanira san bumalik si Julia, para kay wara didto si Rene.

“Aw, hain si Papay niyo?”

“Yadto tabi sa Central, nagpaimod sa doktor, kay nagparasuka. Pakapaubat, wara man kuno ‘aayad”, bagaw sin sayo niya na bata.

Mayad man an hitsura ni Rene san umabot, maluru-lungsi hamok. May inpadayag na supot sin bulong.

Naghapot tulos si Julia. “Tara? Nano kuno yo’n?”

“Hmm, ku’an man ha’k kuno, ulser. ‘Tinagan man ako sin bulong…”

“Pan’o, di’ naghihirot, labi yo’n na kapalipas gutom…”

“Hmm, badi hilo uga’ng ini…”

“Hilo, iya akay man kunadto ka pa sa doktor, baga nagpaubat ka na?”

“Aw, matagal na wara kahali an harabahab san tiyan ko…”

Niyan siya nahadok. Pan’o kun seryoso na hapdos? Pan’o an kabataan, an pag-iriskwela nira? Nanganugon siya san binatugan nira, lalo na si Janet, na malin bilog an paglaom na makapadagos siya pag-iskwela.

    

Disyembre 31, 2005

Kinúnot

Angay pa ada sini na ngaran, kinudot o kinisnit o kinalunggayan.Kay base sa ngaran, ini na putahe, manungod sa nangyari sa pating o page. Mga kagamitan:

 

Medya kilo na pinusta na pating o page

Napolo na paklang na dahon sin kalunggay

Duwa na guramoy na luy’a

Sayo na liskag na bawang

Upat na suwa

Sayo kabu’o na lubi

Asin

 

Limpyahan an pinusta na pating o page. Lab’unan sin mga 40 minutos o hanggan maluto. Patiti’an.  Pagpinit-pinit, kisniton, hali’on an makudat na tunok nan san makudat na panit.  Ibutang sa hararom na plato o mangko. 

kunuton2 

Pugaon an suwa nan isakot sa kinisnit. Dunuton an luy’a nan isakot pa sa kinisnit na may suwa. Bura-burahan sin diyo na pamyinta. Pagsarakuton nan pabay’an ngun’a.

 

Habang naglalab’on, batugan paghali’i sin paklang an kalunggay. 

 

Kagudon an lubi, pugaon, magtagama sin diyo na hatok, nan an daghan na pinuga, ibutang na sa karaha.  Dunuton an bawang nan ibutang sa hatok sa karaha.  Kalayuhan hanggan mangaladkad.  Ibutang an kinisnit na pating o page, timplahan sin asin, luru-luskayon hanggan umitos an sabaw.Kun gusto sin maharang-hang, gumiris sin sili na dako nan isakot pa. Ibanan na an kalayo.

 

Ibutang an dahon san kalunggay. Luskayon sin luway basi diri magpait. Kun sarama na an pagkaluyos, ibutang na an hatok. Paituson sin mga medya-ora bag’o ha’unon.

 kinunot

Bagaw san mga ma’aram:

Mas dianis pagkunuton an pating kaysa page, na mas malangsa. Kun solo-solo pagpili sin napolo na paklang, posible abuton sin una ora.  Kun mga tolo katawo an mapili san napolo na paklang, badi una ora man gihapon, kay halaba an iristorya.

Kaipuhan sin konsentrasyon an pagpili, kay kun diri, pagtaod-taod san pirili, an dahon naibutang na ugaring sa tumpok san paklang.

Duwa ada na klase an kalunggay. An berde, mas di’anis kaysa baga, na mas madali magpait. Mas dianis man pagpilian an presko na kalunggay, kay maragsik. An luyos, diri tulos natatalkas an dahon sa hapros hamok. Kun tugason an lubi, mas mahatok. Sa Manila, an page o pating, ginigiripad sin kwadrado. An gahoy, ginataang page o ginataang pating. Mas malangsa kay, dahil diri kinisnit, wara  kasakuti sin mayad san suwa nan san luy’a.   

Ika-baynte’tres na parte

Nataod-taod man an bilog na seremonyas san gradwisyon.  Batog sa marartsa, karanta, sarayaw, misa, sarayaw uli, piringkit, diriskurso san meyor nan san superbisor, sermon san padi, kuruwa san sertipiko, karanta uli.

     Sa misa, halaba an kurumunyon.  Ruluway-luway an kiwa kay waki san biste nan nanganugon san mga pingkit.  Halaba naman na proseso an paghatag san sertipiko, na diri pa man ngani ungod kundi linukot man hamok na kupomban na may saday na laso.  Maluway an ralakaw, kay pinaluway san mga para-kodak, sugad kura Inoy Bosyo, si George na taga-Sabang, nan san nagkapira na may mga ikorodak na.

      Maski lanubo, labaw si Janet san rostrum san manguna na san Panunumpa. May namagpakatinawa san mabati an kaniya pagbasa, sa boses niya na matin’ison.  Mamangno, san magkaranta na sira san kanira graduation song, intero na ugaring namagpakaluha, hasta san maestra na nagtukdo nan nagpraktis kanira sin pira ka-semana. Sa grupo na ini sin sisenta’i’otso na kabataan, mayon sin diri na ngani makapadagos sa hayskul, na mas madiyo pa pagtungtong sa kolehiyo.  Mayon sin mga diri inhuhuna niyan, sugad kun Anita na inpaparauruyat sin ‘burarat’, na naging optiko; kun Edmundo na marugi-rugi, na naging soldados; kun Joselito na bagaw patalun, na naging inhinyero.

      Inotro man san prinsipal na si Mr.Valeriano an kaniya paliwanag kun akay ini na gradwisyon ginahoy na commencement exercises, na an gusto kuno sabihon san commencement, batog. Taon-taon, sa kaniya diskurso, in-e’esplikar niya na ini na ehersisyo, batog pa hamok san harayo pa na baklayon sini na kabataan, balon hamok an kinaadman na nakuwa nira sa sulod sin unom ka-taon, nan sa mga hulit san kanira mga paratukdo. Dini kuno sa kabataan magbabatog an pagbabag’o, an pag-unhan san komunidad.  Nareparo sa termino niya, sayo na taga-Gubat, an sinauna na Bikol-Naga. Wara man pagpadaog an meyor, hunatag man sin diyo na paliwanag, para kay wara man masyado kasabuti san mga tawo na nagkakaurungis man san klima na kalmado, na sa bulan na Marso sugad sin may maagi na na busabos.

     Pagkatapos san gradwisyon, paurunahan naman sa isteds pagpakodak; may grupo, may solo an grunadwar, may mag-ina, may mag-ama, may magparamilya, may mag-irigso’on, may magkakralase, may kaupod an kaugus na maestra.  Mga maugmahon an mga yadto; batog sa grunadwar, sa magurang nan mga kakila nira, hasta sa mga para’imod hamok, na an iba may mga bitbit pa na inhihimo na kalo.

     Mga pira ka-adlaw batog sadto, nagbalay-balay si Inoy Bosyo; nagdeliber san mga retrato, nan nanukot san bayad.  Mga pira ka-semana batog sadto, padagos pa na magbabalay-balay si Inoy Bosyo, saklay an bag nan bitbit an payong, magdedeliber san dagdag na pakopya san retrato nan san wara pa ka-lukat, nan manukot san wara pa gihapon pakabayad. Di’ man harayo an balay nira Julia kura Inoy Bosyo, kaya nadara tulos kanira an mga retrato. 

     Taod-taod na man an pagkahuman san gradwisyon, sigi pa an hirinayod san mga retrato; may binutang sa album, may kwinadro, may sinulod si silopen nan pinakupot kaabay san istampita, may pinadara sa koreo pakadto sa paryentes, sa nanganak, sa kag-anak, kun sira sin’o pa. Kay daghan an nakaimod sadto na mga retrato, na kun hihinayudon, maiimod sa mga kag-anak an pag-urgulyo san kanira kabataan na grunadwar. Sa mga grunadwar, maiimod man an kaugmahan dara san atensiyon na nasa kanira niyan, mga inosente na pamandok, wara pa pagmangno san masunod na talod, kun masakit o masayon. 

 

Mga pira pa ka-semana, in-istoryahan na san mag-asawa an manungod sa pagpalista kun Janet sa hayskul. 

     “Atog naghapot ako kun Madi Soleng”, batog ni Julia, “kun pira man an kaipuhan pagpalista sa BI…”

     “Pira man kuno?”, hapot ni Rene.

     “Tres syentos man kuno”, simbag ni Julia.

     Inhulat niya an sugpon ni Rene.  San wara unabot, nagpadagos siya.  “Mayon man kita do’n sin sintimos, an kabaklanan sadto na orig ta, nan dinagdagan ko pa sin diyo san pinisar ta na gulaman…”

     “Di’ mayad…”, bagaw na ni Rene.

     “Mayad ngani kay wara ko pautangan kun Itas san pagban’o san arin yadto…”

     “Wara mo unraha? Basi kaipuhanon uga’ng…”

     “Ambot baga, kay wara man ako naimod na inpatrabaho, wara man sin inpabulong…Tara, di may gastuhon kita? Mangaipo pa liwat sin uniporme, may manglain-lain pa kuno na babayadan pwera san twisyon…” Wara na pagsugpon si Rene. 

     Nakapadagos sa hayskul si Janet. Tuig man an kamas san kaniya magurang na may duwa pa na bata na intatagam’an.  Nakadanon man na daghan an nag-oomaw san kakayahan niya.. 

 

Yadto sira sa hawan.  Si Julia, nanilhig san mga dahon san langka nan mga ginusap.  Si Rene man, may insasapsapan na balâ.    

     Nalabay man si Kabudit, pakadto pa hamok sa Central. “Turús! Lab’ason pa…”, tangro niya kura Julia. “Bakal na kamo, ho, darag’anison…” Nan hunangos sin hararumon.  Mga dianis man nag’ud an kaniya turús, mga maitum na bus’og, halapad na sugad sin tolo na guramoy, nasa basket, mga inatado na sa dahon san malobago. 

     Unalto si Julia panilhig.  Bitbit an silhig na inimod an patinda ni Kabudit. “Tagpira man tabi?”

     “Singko an atado”, bagaw san paratinda, may balhon na suludan san kaniya benta. 

     Binilang ni Julia an isda sa atado.  May walo kada atado. May pito, kun durudaragko. “Wara na tabi tawad?”

     “E, na mayadon na ini.  San sayo na taon na sugad sini, madagaton, kaya maluyahon an dakop…”

     Nagruruha-duha si Julia.  “Iya, diri na ada ngun’a tabi, kay malin mayon pa man dini sin sulihon.  Basi pa buwas, kun mayon ka uli…”

     “Hala na, ho, ibanan ta na’k diyo, kuwaa na ini na tresingkwenta…”  Hinimo niya na lima an pito. 

     Napiritan si Julia. Aalsuman niya yadto, babangutan sin ugbos sin dahon-kamote hali sa kanira hawan.  “Aw, akay dini ka paglabay niyan?”, hapot niya san pahali na an taga-Dancalan.

     “Aw, pan’o na may burulang baga niyan, kay Domingo, nan yadto man si Oya Bebeng sa Madlawon pag-agi…”

     May nadumduman si Julia.  “Aw, akay ngay’an tabi malin pira ka-semana mi ikaw wara kaimod? Bagaw ko, badi puna-Manila ka ha?”

     “Ma’o. Lunakaw ako kay kinasal an bata ko na gurang, si Berning, hali baga sa Saudi yo’n?”

     “Sa abrod? Dianison daw, ha? Diin kamo sa Manila? Nano man an trabaho ni Berning sa Saudi?”

     “Oyon sira sa Cavite.  Ku’an siya, nakatrabaho man sa konstraksyon, kay nagpuru-panday man baga yo’n dini sadto?”

     “Ma’o? Iya di’ dianison na an buhay nira niyan?”

     “Aw, mayad-ayad man diyo kaysa kun dini hamok. Mala kay nakabakal man sin traysikel didto sa kanira, inmamaneho man san puto ko, si Biyong.”

     “Mayad man gihapon an dular an delihensiya, ha?”

     “Aw, iba man gihapon.  Iya, hala, bayaan ta kamo.”

     “Hala, tabi…” Hunali na si Kabudit. 

 

Inhihingisda ni Julia an turús sa kanira banggerahan, kaistorya niya si Rene na sigi pa gihapon an sapsap san balâ.  “Kila mo yadto si Berning?”

     “Oo”, simbag ni Rene. “Dini yo’n sa Dapdap pakaaram pag-ubra, doon kura Inoy Gasing…”

     “Unabrod baga ngay’an kuno?”

     “Ma’o baga kuno…”

     “Naka-abrod man, ha? Maski puru-panday hamok…”

     “Iya kay kulang man ada an panday sa Saudi…”

     “Ambot makasulod ka man didto…habo ka?”

     Unalto pagsapsap si Rene.  Unimod sa harayo.  Hunangos sin hararum.  “Hmh, mayad pa man baga dini, di’ man nabakante sin trabaho…”

     “Ma’o, para kay hababa’ay an delihensiya…”

     “Tsk, masakit ada an amo na iba man an surumaton…”

     “Akay man an iba, mayad man..?”

     “Aw, badi wara na nag’ud sin ubra na naarap-arapan…”

 

Nagbaragat sira nira Tirso nan si Paring san mamatay si Mrs. Gonzales.  Pinatintihan an bangkay sa kanira balay sa Looban sin sayo ka-semana, kay nagpaabot san kabataan na puro hali pa sa iba na nasyon. Didto sira sa may likuran san balay, kaurupod san iba pa na dumadanon—mga ihado, mga tawuhan sa mga sadiri san pamilya, mga tawo na may kautangan.  Sira an namagsirbi san pasupas, namagtimpla san inumon, namagluto, namagpreparar san mga pagkaon, o nakadali sa Central kun nano an bakalon, nan namaghugas san mga gamit—wara hamok sin suhol na in-iristoryahan, pwera hamok san libre na pagkaon habang yadto sira.  Suru-saralyo sira, kay taraski puro man may pamilya, kaipuhan man nira magtaga-dung’aw sa kanira balay. 

     Sa butnga san kanira uru-iristorya, naunabi an haghag ni Tirso manungod sa kanira pag-istar nan pag-uma sa sadiri nira Mrs. Gonzales.

     “Tsk, ambot pahalion na kita sini na kabataan…”, bagaw ni Tirso.

     “Nano, nagsabi na?”, hapot ni Julia.

     “Aw, wara pa man, para kay halimbawa baga?”, simbag ni Tirso.

     “Aw, basi kun di’ man…”

     “Aw, di’ marani ako sa Agrarian, kay pan’o man?  Batog na batog, kita na so’n an nag-uubra na Layo, kita pa an nagtaranom san mga tinanom do’n…”

     “Kay akay man pagbabawion nira yo’n, kun ingkaso? Di’ man sira dini namag-istar, di’ man ada nira kaipuhan an kwarta…”

     “Iya kay, di’ ta man aram an kaburut’un so’n na kabataan.  Ambot masugad paglulukuhon ta sira niyan na wara na an kanira kag-anak…”

     “Aw, nasa pag-iristorya yo’n…”

     “Aw, badi paistoryahon ko man an ako ginunting…”

     Wara tulos pagsimbag si Julia.  Si Paring an sunuromaton.  “Aw, ayaw so’n.  Kun nano man an desisyon nira, wara kita mahihimo kay sa legalidad, kanira yo’n na sadiri.  Harani pa sira sa munisipyo, kay paryentes nira an meyor…”

     Unintra man si Rene.  “Nabalay didto sa kaabay mi.  Mayad pa didto kay wara sin pagkukuntinwaran…”

     “Wara pa sin amilyarado na pagbabayadan…”, karaw ni Julia.

     “Para kay pan’o man an pagbuhay mi so’n, kun di’ na makaubra sa uma, na ho, ma-tolo na man an amo iskwela, may mahayskul na…”, bagaw ni Tirso.

     Bagaw man ni Rene, “Aw, nano so’n na ubra na…”

     “…Nano so’n na ubra na pahanga makatapar san gasto…”, salo ni Julia. 

     Wara ngani siya imuda ni Rene, na tunan’aw uga’ng sa harayo, hunangos sin hararum, nan bagaw “Ikaw liwat…” Wara na siya pagsugpon, labi san kunaraw si Paring sin “Aw, na-abrud man…”

     “Pakarin, pa-Lalud? May nangaipo man ada sin paralukad, o parahag-ot?”, karaw ni Tirso. 

     “E, na daghanon man baga kuno an kaipuhan sa abrod na trabaho? Mayon kuno sin mga sikyuriti ada, may kusinero, may para-dagot sin prutas, may paratapok sin basura…”, bagaw man ni Paring.

     “Gusto ko kunta, drayber sin eroplano, kay basi pirmi harayo an pangalag-kalag”, karaw pa ni Tirso.

      “Ayaw ka, kay an bata ada ni Oya Bidad sa Sapngan, nagmamaneho sin daragku’on kuno na trak sa disyerto, doon sa may Saudi, pero di’ man Saudi, ambot kun nano yadto na lugar…”

     “Di malagalag man siya so’n, kun sa disyerto?”

     “Aw, syempre, may mga dalan man yo’n, badi mga Pilipino pa an naghirimo so’n na mga tinampo…”

     “Daghanon na man niyan an mga sugad so’n ha, na namag-abrod?”

     “Ay, oo, kay pan’o man sini, na imbis na magdaghan an trabaho, nagdidiyu uga’ng…”

     “Iya, pira man ada kuno an nagasto nira?”

     “Ambot baga, kay may nasugad singkwinta mil, may traynta mil, may otsenta mil…”.

     “Ba’adaw yo’n, lahud, ha?”.

     “Iya kay bawi man ada pagsweldo…”.

     “Aw, siguro, kay akay sigi man an baralik-balik, nan sigi pa an daghan nira…”

     “Ma’o, kay doon baga sa Sabang, daghanon na an mga bag’o na balay, mga abrod kuno so’n an tagsadiri…”

     “Ma’o man baga dini sa may Lomboy, may mga dyip pa ngani an iba…”

     “Para kay malin di’ man intiro dianis an upras…”

     “Aw, syempre.  Nasa tawo man yo’n…”

     Nagkaburunggas sira san may guru-guro sa luwas, mga bisita na bag-o mag-arabot.

     “Iya, hala na, kay ho, may nag-arabot naman, dar’han ta man sini na galyetas nan sin tawho.”

 

Wara man baya pangyari an nahadukan ni Tirso.  Bag’o hunarali an kabataan ni Mrs. Gonzales, kina-istorya sira manungod san kanira paki-istar nan pagtawo sa Layo.  Nagka-uruyon sira na ipadagos hamok an dati na kurundisyon, mayon hamok sin magtataga-uli na paryentes nira na hali sa Manila, na magkukuwa san kabahinan. 

     “Mayad ngani…”, bagaw ni Tirso san pauli na sira.  Dianis an kaniya pamati, sugad sin nadagdagan an kaniya baskog.  “Badi dini na ako mamatay sa pag-uma.  Tutal may masalida man ada sini na kabataan, maski sayo…”

     Wara pagsimbag si Paring.  Sa isip niya, kun an kabataan mag-arasawa man, mapakarin man sira?  Diin man sira makibugsok?

 

Sigi pa man an unabi ni Julia kun Rene manungod san kanira pagbuhay.

     “Unayo na naman sin sintimos si Janet, ibarakal kuno pradyek.  Marasa pa dini sa BI kay daghanon man ngay’an an dagdag na gasto.  Bagaw ta kun twisyon hamok…”

     Naghahasa san kanggot, wara pagsimbag si Rene,.

     “Duwa pa ka-taon, duwa na man sira na hayskul…”

     Unalto na si Rene san inhihimo.  Unubu. “Nano an himuon ta?”

     Sugad sin nginarat si Julia, niyan na diniretsa siya san asawa. “A-atog ma’o man ngani an in-iisip ko pirmi.  Nanganugon man pan’o ako kun Janet, na mayad liwat baga mag-adal?”

     Wara uli pagsimbag si Rene.

     “Nano daw kun pumurbar uli ako sa Manila?”

     Wara tulos pagsimbag si Rene.  “Tsk, saragday pa an kabataan. Kun bumaya ka, di’ man ada ako maka-ubra sin bisay, kay magtataga-imod dini. ..”

     Nangalang-alang man, nasabi man gihapon ni Julia an nasa bo’ot.  “Habo ka man liwat maglakaw…”

     Hunangos sin hararum si Rene. “Tsk, nakakuwa pa man dini sin kaipuhan ta.   Nakatadi man sin isda, kun mayad an dagat.  May nadadagot man sa ato buru-banti.  Kun may hingayadon dini, di’ na kita nasuhol…Apisar… tsk, malangkagon ada…”

     Wara na pagsugpon si Julia.  Aram na niya kun nano an dahilan san asawa, maski sa likuran san isip niya, gusto pa niya magsimbag sin kun dako an dilihensya mo, makabakal man kita sin isda, o sin sulihon.  Kay nano kun magsuhol kita, basta kaya ta, nan may uli pagkatapos?

    

Nagdesisyon man gihapon sira na maghanap pa sin dagdag na delihensya.  San may maaraman, nahuron ni Julia si Rene na tugutan siya magpa-sweldo uli, sa Sorsogon, sa sayo na tindahan sin bolong.

 

Nobyembre 12, 2005

Pista

igaratongHulyo 25. Petsa ini na inhuhulat san kadaghanan na Bulusanon. Kila kun ti’aabot na, kay sa mga kabal’yan,

1. may natipon na na mapulot na ibuson nan sumanon

2. namagpadaan na sin buri na himu’on na kaha sin ibos

2. namaghanap na sin lata na dako na pagsusugna’an san ibos nan pagpapasu’an san tubi na kaipuhan  pagkagis san baktin na binuno.

3. namagmasid na san bunu’on, kun mayad pirmi an pamati kay kun magrimrim, nan san mga manok na ihawon, kay kun takwawon. An wara bunu’on, namagpadaan na sa mga parakarne, batog sa karne, meludensya, dugo, o bituka.

4. bilang na an mga posible na amerista na hali pa kun diin-diin na pagkararani na bungto nan baryo

5. may istak na na lana, rekado, kape, asukar, asin, suka, inumon

6. namagsi’ak na sin igaratong, nan pinamagtipon an rinaha nan san bagol, badi hasta san pilit.

7. pinamagbu’ong na an tinipon na lagting, basi may panulsihan an bisita.

8. kun may tangkwa, dinudulsi man; kun may kapayas o layu’an, ina’atsara na.

9. an iba, napahiyangayad san kuguhan, binabag’uhan sin bala an kudal nan lakdanan.

10. nanunas na san mga karaha, kaldero na dako, nan mga hinanip-hanip na gamit sa kusina.

11. nangraralaba nan nangarmidol san mga kurtina, punda, tamong, nan bado na isirimba.

12. pinanghahasa na an sundang nan kutsilyo.

13. hinihingayad na an mga kali sa  irarom san banggerahan; binibisay hasta san sug’ang.

14. maski diri pa tu’ig, napalanat pa paghag’ot sin pira kaupas, nan sin pira na balon na lukad: paseguro, kay kun wara, kadto kun diin nagpipisar, masakada, o mabali.

15. hapon-hapon, basta wara tinik-tinik, pirmi na nanilhig an kababayen’an; sigi an panarap’ong

16. an mga kabataan, nag-iisip na san bakalon na uyagan sa sitseriya, an ayskrambol, an dulsi na lawa-lawa’ay, an pagkaon, na mas daghan nan masiram kaysa sa pang-oro’adlaw na natadihan.

17. an mga tin-idyer, namag-isip na san barayle

18. an mga lalaki, an ipa-irinom kura padi, pale, nan mga kaurupod man nira na padi nan pale; kun parabulang, preparado man an higot na solog nan san ipararada sa sultada. Kun nadumduman, nakadali man sa paraburog.

19. an mga babaye, wara hamok, basta maadman ha’k san kararani na babaye kun daghan man an kanira handa nan amerista; pwera so’n, kun sin’o na igso’on sa baryo o sa uma an maaagda basi may kadanon sa pangiwa-kiwa.

Sa mga iskwelahan, siribot man.

1. sigi an praraktis san mga kaintra sa parada, sugad san mga iskawt, kadete, mga parabumbo nan medyoret; iniibanan na an oras sa leksyon, basi sigurado an marartsa, an burumbo, nan waraya-waya san mga medyoret.

2. an mga napili magsayaw sa isteds sa gab’i san koronasyon, sigi man an praraktis.

3. kun istrikto an superbisor, pinamagpahawan pa an mga iskwela; pinapulod an saging na binarari san bagyo, nan pinahawanan an mga kali.

Sa munisipyo, badi okupado an isip nira san gastuhon sa karburo na ipirinta sa mga bato sa piliw san tinampo, an pagsulay nan paghingayad san karatula na Welcome to Bulusan, an gastuhon pag-arabot san mga kapartido hali sa iba na bungto; labi kun madagka pa magbisita si gobernor nan si kernel. Badi magkakadaramay tulos sa badyet an kokolektahon pa hamok hali sa mga sitseriya nan iba pa na imudon na namagdayo, hasta san mga hantakan nan pingpungan.

Sa simbahan, grabe man an kasibutan san ermano nan ermana.  Pinahawanan an palibot san simbahan nan printera san patyo.  Sige an rilimpya nan ralampaso sa simbahan.  May mga tagama na na bag’o na kandila.  Tali’ungod man an praktis san choir. Preparado na an mga andas na ipatinti.  Sa kumbento, nagbabadyet man an padi, kay suru-siguro, may mga kapadi’an man o monsinyor na maarabot, na puro-puro man parainom nan parasumsuman.  An iba so’n, badi magkakaaragahan pa, kaipuhan sin turugan.

Iba an pamati kun tipipista.  Bihira an mabudlay.  Kun may mautangan, hala na, ban’uha na, kay ho, nagdadangadang na.  Otro semana, antebispera.  Masunod, disperas.

Diriyo-diyo na man may mamag-abot.  Daghan an mamag-istambay sa piliw san tinampo.  Kun naalto an dyip, hinihinayod kun sin’o an nag’abot. “O, ba’a si Barit daw yadto, o may kaupod na kabataan, nan sin…ma’o yo’n an asawa? Akay sugad sin ina na niya, balungison liwat…”  Diri na pinamagtin’o an bitbit na lata sin biskwit, na ugali na na ipatarapo.  An iba na lalaki, namagtyempo na kun pan’o makabarhag kun Barit.

An dinagusan nira Barit, an magurang niya na si Oya Kayang nan si Inoy Poyong, na puro man naugmahon.  Kusugon an kurag’it ni Oya Kayang pagkaimod san mga makuapo.  Apisar una na pagbaragat, patala-tala an kaniya kurag’it na abot sa langit.  Dahil diri anad sin lakdanan, maluway an kabataan, kaya inabutan sira Barit sin mga namaglabay nan namag-usyuso.  “Ba’a, ma’o na yo’n? Aw pira baya an kabataan niyo?”

Bagaw ni Barit, “tolo man ha’k yo’n, puro lalaki.”

Bagaw uli san sayo, “Kan’o ka pa urhi pag-uli?”

“Awat na, kay hunali ako pakagradwet sa BI, niyan, hayskul na man uga’ng yo’n na gurang ko…”

“Iya, diin baya kamo sa Manila?”

“Sa ku’an, sa Nueva Ecija.”

“A, awat ka na ngay’an wara pakapamista…”

“Ma’o…”

“Iya, di’, tsk, batugan ta na do’n, maski an sa uli hamok san pamasahi…”

“Do’on na, kay mamunay ngun’a kami…”

“Iya hala…”

An kararani nira, si Inoy Layong, badi an isip, “tsk, mala kun namagpaka-uli man sira Tersing nan sira Kublan…”

Diriyo-diyo na man pag-abot an mga sitseriya.  Syempre an ti’unahi, an taga-Gubat.  Kunsabagay, pirmi man ngani ini na Gubatnon do’on sa sitseriyaplasa kun sa’od na Sabado.  An mas gustohon karadtu’on nan imudon,

1. an sitseriya na may tinda na mga aluminyum na kaserola, erenola, syanse, kutsara, plato, baso, sundang, takuban, hasaan, gunting, labaha, na badi hali man hamok sa Tabaco.  Niyan, badi an mga tinda, daghan na an baratuhay nan maruya’ay na gamit na Made in China.

2. an mga mirindalon na sugad san ayskrambol na an baso inhuhugasan hamok sa paagi sin pagtalmok sa balde na may tubi, na badi hali man hamok do’on sa kali san Central

3. an hotcake, nan san dulsi na lawa-lawa’ay.

4. an tilibong, na may opereytor na buktot, na ingagahoy si Buker: maisugon magkiyat-kiyat sa nagtataririk na tilibong.  Maisog man an pamandok, kaya masakit karaw-karawan.  Daghan an gusto magsari san tilibong, na kun nasarihan na an huyak-huyak san tiyan kun paibaba na, namarit na mag-otro.

5. an mga sugalan na sugad san ping-pong, basi makagana man sin mga munyika o sayo na supot na popcorn, o maka-imod san mga bakla na parakanta na namagsunod an hiwa sa tugtog san plaka.

 6. an makwa, na bagaw san iba, puro hamok kamot, wara siki, nan nagkakaon sin hilaw na manok.  Kun imodon, siya sayo na tawo na diri normal an hitsura, na nadelihensyahan hali sa bayad san mga namag-usyoso nan nangalas san kaniya iba na hitsura.

 7. an sitseriya na paratinda sin mga kulintas, hikaw nan singsing na nikelado nan plastik.  Paborito an singsing na may letra, basi kun makatyempo sin letra na batog san ngaran.  An sayo na nabati ko, si Awel, nagparahanap sin M, kay batog san Manuel.  San wara makahusto, nagpurbar san E, kay pwede man kuno sa Emmanuel.  San wara pa gihapon pakaagi, punorbar sin A.  Ma’o an nakahusto.  Tama man kuno sa Awel.

Disperas pa hamok, wara na sin eskwela.  Batog na man so’n an urugik san baktin na inbubuno. Paaragaw an kabataan san pantog pagpabutog, na sinasab’it sa kuguhan san kusina, basi madali magmara. Baratog na an sumsuman, hali sa agawon na kinilaw, pakadto sa ikog na insuru-sugba. An mga babaye, baratog na man an taramo, rulukay, hirimo kaha san ibos, purutos san suman, iristorya man.

parada, pista sa Bulusan Pagkahapon, magkakaluwas kay matan’aw san parada, na kaurupod an mga iskawt, mga kadete, mga pulis, empleyado sa munisipyo, mga konsehal, nan sa urhi, an karosa san Miss Bulusan Town Fiesta. Dati, dako-dako ini na okasyon.  Binatugan san pagsusog sin mga Bulusanon na namagpaka-asawa o namagtapon kun diin, diniskubre kun may bata na daraga, nan kinumbinser na pakandidatahon.  Makasugon an burugbugan san una, daragko na kwarta an boto. Maogmahon man an pagpaboroto, an parada, nan koronasyon.  Badi an gobernador pa o asawa san gobernador an imbitado magkorona san rayna. San maging taon-taon na, naubos man ada an mga mayad na kandidata, kay sunakit na an pangumbinser, bunudlay na an borotohan, nan lunuya na an karandidata.  An prusisyon san santo na may kumpleanyo, na ma’o an dahilan san pista, diyo man hamok an kaupod, didto hamok sa palibot san simbahan.

Sa adlaw san kapistahan, maogmahon hamok kun aga, hali sa simbahan, agi sa balibolan, hanggan pani’udto. Bag’o maghapon, tarapo-tapo na an hubog, purulay-pulay.  May namagsuka, may harataas an boses, may mga huba, saklay hamok an kamiseta.  An mga tagbalay, paragal na.  An may uli’an, namagdaginot na.  Purunu’on an dyip, daghan an huyabit.

An mga namista, labi an nagdanon pagtamo, mayon man sin mga pinutos-putos, badi diyo man na mantika na binutang sa lata sin gisantes.

Pagkaaga kun ordinaryo na adlaw, may klase na uli.  Mabudlayon an mga iskwela, maski daghan an bag’o an sul’ot na bado.  Mga  pira ka-adlaw, magdidiriyo-diyo na man an mga paratinda nan sitseriya.  Mamagbalyo kun diin naman an may pista.  Magkakabirilin sa Central, sa mga kali nan piliw-piliw, an mga basura nan mga pinutus-putos, na badi udo.  Sa sayo ka-semana nira sa Bulusan, namagkarigos, namaglaba, hugas, nan kasilyas an mga paratinda do’on, sa Dolipay nan sa kali san Central.  Hanggan niyan, wara man sin tagama na pasilidad para sa kanira sa sugad sini na okasyon.

Bag’o matapos an semana pakapista, mataliwan na an ultimo na bisita.  Ipanghatod sira sa piliw san dalan, sa hulatan san dyip pa-Gubat.  Mga magub’aton an pamati san nagkabirilin.  Sugad san iba na okasyon sin kaogmahan, an pista, dianis hamok kun inpapa’abot.

Ika-baynte’dos na parte

Niyan na may sadiri na siya na pamilya, dako an pinag-iba san buhay ni Julia kaysa dati niya na buhay san pagka-daraga. Sugad san una niya na pagsiway sa pamilya basi maghanapbuhay, ini na pagliwat diri man masakit para kaniya. Nahimo niya na masayon an pagbatog nira, maski o dahil si Rene, kun iba na tangkudan an nasa isip kay diri mainistorya, nan haros naghuhulat man san kaniya desisyon.  Kaya kun nakadesisyon sira, o siya, wara na sin labi na pasuruhay. 

     Sa sulod sin lima ka-taon, nakatolo sira na bata.  Sa upat ka-taon nira na pagrugaring, sugad na man hamok sin baynte anyos na sira na mag-asawa.  Aram na san kada sayo an pangiwa-kiwa.  Ma’o man an mga kaluyahan nan kakayahan san personalidad. Niyan nira nagagamit an kanira mga kinaadman na hali sa kanira mga magurang—may tinukdo sa kanira, may nakuha hamok nira sa pagmasid—na badi ma’o na man an paggagamiton san kanira kabataan sa panahon man nira.

     Batog san saragday pa an kanira kabataan, kanya-kanya opinyon manungod sa kun kunay hawig an kabataan.  May nasabi pareho kuno kun Inoy Desto an korte san pandok, may nasabi na an kiray sugad san kun Oya Mameng, bagaw man san iba an korte san irong hali ada kun Oya Binsing.  Pero wara sin nakisuhay kun may nareparo san mata nan san panit—an pagkasingkit nan san pagkamaputi—hali nag’ud kuno sadto kun Inoy Ilis. Kun iba na, may nasugad, “akay baya sugad ini na kabataan sin mga paryente ni Ponga?”  Bagaw man san iba, si Janet kuno, “sugad sin munyika na Haponesa”. 

     Wara sin nagrereparo san istilo nira na mag-asawa.  Sugad kun Oya Binsing, si Julia diretso sa kaniya padurudesisyon nan mayad magpahino-hino. Sugad kun Inoy Ilis, si Rene may pagkalupaw, maski oyon man an kamas sa pasakay, sa dagat nan sa uma. Sugad kun Oya Mameng, kidit si Rene sa kabataan, dagos lusad kun nabati na may kapasuhay o kahaghag kun may binabati an bata.  Sugad man kun Inoy Desto, an rason ni Julia, “pabay’i sira makasari nan makaaram…”

 

Niyan, mas makamas sira, mas malaksi.  Depende sa nag-iimod, ini pwede na dara san inspirasyon, o dara san dagdag na pangaipo.

     Sa sangtaon, an may kaabak’han nakahag’ot sin duwa kabeses, kun susunudon an tama na edad san abaka.  An lubi man, nalulukadan kada kwarenta’isingko diyas, kun diri pagbabagyohon, na diri man syempre nangyayari.  An pag-isda man, sige an sakit kay, pwera san mga maaram na san dinamita nan paghimo sin pinuhon na hukot, sigi man an daghan san mga dayuhan na paraisda, mga basnig na sadiri sin daragku’on na isdaan sa iba na lugar san Pilipinas o mga paraisda na  sugad san mga Hapon nan mga Insek. Kaya. sugad san lubungan sa Bulusan, an dagat sigi man an si’ok.

     An dati na inatado na isda sa ulayan, wara na niyan. An ulayan natukalan na san pisaran.  Kinilo na an isda, diri na pinidaso o inatado.  Mas mahal, kay daghan na na kamot an inagihan bag’o nakaabot sa konsumidor. An bugas, na dati intatakos sa otsaba, litro o gantang, niyan inpipisar na man.  Pinaretira na man san pisaran ini na mga dati na takusan. 

     Kada taon namahal an presyo san lana nan san gas—lalo na an gas.  Sa sangtaon, diri nawaraan sin pagtaas san presyo san gasolina.  Maski wara man sin mga makinarya nan sin sasakyan, minamama man san mga tawo ini na pagtaas san presyo. Inkukuruno-kuno pa hamok an pagtaas, nag-una-una na an mga paratinda, nan pag-anunsyo san gobyerno san bag’o na presyo, napaharataas uli san presyo, kaya duroble pirmi an danyos sa parabakal, na wara man mahimo kundi magngurub-ngurub, nan mag-isip sin pagpahino-hino. Pwera sini, may mga iristorya manungod san dinoktor na pisaran.

 

Sa panahon san kapigaduhan naiimod an kaayadan nan karat’an sa daghan na tawo. Sa mga gusto magpakabuhay, an solusyon man hamok, dagdag na kamas, nan pahino-hino.  Kun wara sin suda, pwede man an luto pugaan sin lunop nan sabragan sin asin.  An luho na kamiseta, pwede man turutangbulan. An ginusap, pwede na man igatong, imbes na tap’ongon hamok.  Para kay, dahil puro nangaipo, sinakit an mga radag na lubi, kahoy na igaratong nan ibaralay, hasta san mga produkto san dagat.  An resulta, haros wara na sin napupurot na lubi, maski lando.  Wara na sin libre na tadlok.; an diri magbakal, inaakusar. Sa dagat man, inkakaralas an gulaman, kaya tag-awat dumangba. An balat na dati namaratapata kun hubas, niyan bihira na maimod.  Diri hamok an gasang an inkukuruha nan inpapabakal, maski an baybay sa dagat nan san kabagtu’an sa salog, pinamaghakot na. Idagdag pa na dahil san mga kemikal na ingagamit sa mga pasakay niyan, napu’o an mga isda, hasta san mga tamsi na namagsalag sa layhon. Dahil diri nira kontrolado an presyo san lukad, bandala nan pili, may mga parapisar na ina-aprita an proseso, sugad san pinahuros na bandala nan bulaga na pili. An resulta, lalo lugod naraot an presyo.  

 

Wara kaawat, ilo na man si Rene. San wara na si Oya Mameng sugad sin dako an naiban sa kanira pamilya. Dako an presensya sadto na kanira ina. Kaya siguro mas daghan an sunalida, mga kabataan nira, nira Kardo nan nira Itas, na ma’o an tunapon sa balay ni Oya Mameng. 

     Maski sigi an turuk’isan, hurumutan, durumutan nan surudyaan, daranon man gihapon sira na magkamaranghod. Parasa-pasa hamok san mga sinut’an, pasaralo-salo sa kun sin’o an mahustu’an. Sugad sira sini, hanggan makadaginot an kabataan san pag-iriskwela, ruluway-luway pagbatog sa gred wan, wara kamangnui, may nagtarapos na uga’ng.

 

Nginarat pa sira Julia san manutisyahan na unalsa ngay’an kuno si Paring kun Tirso.  Biyo na an duwa san maaraman nira. “Ba’adaw si Tirso, kay sigi an labay-labay sa tindahan ni Oya Paring, sira man ha’k ngay’an an magkakadagusan…”, bagaw ni Julia.

     “…Kay ma’o man gihapon an natandaan ni Oya Paring…”, bagaw man ni Rene. “Aw, nano na ngay’an so’n an igahoy ta, Paring na hamok, maski gurangon pa sa ato?”

     “E, bahala na…kun nano…”, simbag ni Julia na nagtuturo-tinawa.

     San magbaragat sira, wara man sin naging problema, kay si Paring na an ununa. “Iya, Julia, di’ na ako ma-Manay sa imo, basta ayaw na ako pag-o-Oyaha, ha?”

     “Ikaw hamok…”bagaw ni Julia, nagtutu-rutinawa gihapon.

 

An nasa isip nira, pareho san iristorya sa purum-puron, sa mga turu-tindahan, sa namagpuruyungko: si Paring kay may idad na, badi diri na magbabata. “Maski nano na paranga sini ni Tirso, di’ na ini makasayo…”, bagaw san iba na makaraw.

     Diri na man kinaipuhan, kay san mabuhayan si Menay san bata nira ni Gener, binulusan siya. Wara kapupo an dugo, maski san dinara sa Sorsogon. Didto na siya kamatay. Mas ngana ada an  hibi ni Julia nan ni Tirso, dahil siguro sa luoy sini na gurang nira na kamanghod. Para kay aram nira na makapamunay na man siya. Sa pag-iristorya nira ni Gener, kinuha nira Tirso an kabataan ni Menay sa una na asawa. Bigla, upat na tulos an bata ni Tirso nan ni Paring.

 

Marso yadto na abunda kay pira na kabulan mayad an panahon, wara sin unagi na bagyo na makusog. Niyan na bulan, gradwisyon nira Janet sa elementari. Siribot sira sa balay, sugad sin may ipakasal. Nakadisponer si Julia sin puti na bado.  Nakahudam man sin sapatos sa bata ni Kardo.  May diyo man sira na ibos, suman, nan binut’ong, nan sin sinanlag na namo.  Kinontrata man ni Rene si Inoy Bosyo na “ayaw man tabi paglimuti pagpitika an bata ko…” Si Itas, may kinutos na isparago na piningkit sa bado ni Janet.  Pag-isusulod sa geyt, sinab-itan man ni Paring an bata sin kulintas na everlasting.

     Puro sira may diyo na kulba, kay pan’o si Janet an balediktoryan san kanira klase, dinaog pa kuno an bata sin maestra, na ikaduwa hamok.  Kaya mapingkit si Julia sa isteds (habo si Rene kay naraw’ay), nan si Janet an mabatog san Panunumpa san mga magradwar.

 

Oktubre 8, 2005

Domingo

SIMBA. Dara pa san kaugalian nan kinaan’dan, iba an pagtratar san mga Bulusanon sa adlaw na Domingo.  Adlaw ini sin pagsimba.  An iba ngani sadto, gab’i pa na Sabado, inhahanda na an isurul’ot, na bihira hamok paggamiton, mahod kinukuwa pa sa kaban, sa irarom san alkampor.  Sa sayo na banda, an Domingo sa Catanduanes, Simba.  Kun mabati mo sira na bagaw ‘maparibod ako sa Simba’, an bo’ot sabihon, ma-uli ako sa Domingo.

     Sa Bulusan, sa bungto, tarapo-tapo so’n pagka’aga. An nasimba san primero na misa na alas-says, kadurungan pa an mga namag-bakal sin pandesal, namagtyempo na bag’o ha’unon kura Ponga. An sa ikaduwa na misa, katarapo na man an may mga kadtuon na kun diin.  Syempre, sa iba na lalaki, an hapon na Domingo ipakaradto man sa bulangan, basi pa makadelihensya, kun diri man makaimod sin mayad na sultada.

INGGO. Sa kadaanan na Bulusanon, an ngaran na Domingo linululo sin Inggo o Minggoy o Domin.  Mayon ako sin nagkapira na kila na Domingo.  An tiyu’on ko na naghinggpit san salbatana ko, Inggo sa amo, Minggoy man sa mga kaamigo.  Mayon man sin naging padi na Bulusanon na pareho Domingo.  An sayo Minggoy, an sayo Inggo.  Pareho na sira minatay niyan.  Niyan na moderno na, badi bihira na an mapangaran sin bata na Domingo.  Badi Michael o Christian o Richard ugaring.  Maski Domingo, pwede man malulo sin matayunas pagbati’on, sugad sadto na sayo na Domingo, na an lulo Sunday, o Sandy.  Kun Junior, dianis na lulo san Domingo,  Jun o Junjun o Junboy, na mga dianison man pagbati’on, sugad sin pirmi gwapuhon.

     Diri man mababasol an iba na magurang kun paglikayan na an ngaran na Domingo, labi na ini na ngaran kaupod sa isoropla sa Bulusan, na bagaw Sin’ na Inggo?  na pwede man simbagon sin uyat na bagaw Inggo Balogbog, matari-masapog.

SUNDAY. An iba, kun Domingo, nabasa sin peryodiko, habang naghihigop sin mapasu’on na kape.  Basi diri masyado magub’at an inbabasa, tinutuyo san kadaghanan na dyaryo na magaan an isurat kun Domingo, basi an parabasa, sigurado na makarelaks, kumbaga, kay sinakit sin ka-uubra san nakaagi na semana, nan mabatak na naman batog pagkaaga na Lunes. 

     Kun iba na man na Domingo, kun maluya an inspirasyon san padi, maluya man an sermon, kaya makabubudlay an sirimba. Pwede man yo’n bawion sin dianis na sine, na makainspirar.  Kun gusto pa, pwede man magdiyo-diyo pag-usong-usong san plantsa habang nag-iimod san sine.   Sa pag-imod, kun urupod hasta kabataan, dianis man na paagi sin pag-tirinawa sin durungan o pag-resibe sin mga dianis na mensahe.   Sayo na sine na naimod mi na dianis, an The Kite Runner, hali sa libro ni Khaled Hosseini.  Dini ta maiimod an ugali sin tunay na pagpakumbaba, sa karakter na Hassan.

     Pwede man magrururaska sin gitara, o magbati sin dianis na tugtog.  Niyan na Domingo, nagpatugtuog ako sin hali sa hinanip-hanip na video, sayo na konsyerto ni James Taylor, na may kanta na bagawguru-gitara kun Domingo

    This land is a lovely green it reminds me of my own home

     Kind people as I’ve ever seen, won’t you take me back to my own home

     Bo’ot sabihon, maski sin’o, kun nakaabot sin iba na lugar, an naiimod man gihapon, an sadiri na hinalian, inhahanap sa lugar na estranghero.  

     Sa mga kanta, nadudumduman an mga inagi-agi. Ambot kun nano na mahika, kay kun nababati mo, mayon sin pahina sa memorya na nabibilad uli, maski awaton na katipig.  Ambot man, kay sigi an urumaw san hinali’an, nan sigi an hilangkag san nakaagi, sigi man gihapon an harali. Sa Ikog san konsyerto, dianison man gihapon an melodiya, nan an liriko bagaw

     And it don’t look like, I’ll ever stop my wandering…

     Ambot kun kan’o ini maalto na karilihos-lihos, kun maalto pa ini.  Man sana, pag-upras, uruli man gihapon.

 

Ika-baynte’uno na parte

Ini na istorya hali pa sa kaniya apo.  Unong ada sa hiran san duwa na dinastiya, an dati na dalan, diri na pwede agihan.  Kaya an sayo na grupo sin mga Insek lunibot dini sa may Borneo basi lumikay sa mga kahiran na namagbantay sa luyo.  Sa kanira pagbiyahe na sakay hamok sin mga paraw, ini na mga negosyante nan pararigaton sin seda, bulawan, nan manglain-lain na rekado nakasari sin iba na atubangon, sugad san nuru-napulo na bagyo nan san pag-atake sin mga pirata. Kun iba na, nakadulag sira, nan napaipli sa mga uru-isla, hanggan lumihis an ariporos, o masumo sin kahanap an sakayan san pirata.

     Sa kanira pagdulag-dulag, ini na mga Insek nakaduong sa mga uru-isla san Borneo, sa Panay, sa Cebu, hanggan sa makaabot sa Manila.  Malaksi an kanira pagdaghan, kaya ngani sa una pa hamok na sanggatos na taon san pagsakop san Kastila, daog na sira kadaghan san Insek sa Pilipinas. Nahari an Kastila sa Insek.  Para kay an Insek mayon sin dara na mga kinaadman, lalo na sa pagrigaton, pwera san mga bagay na kanira intitinda.  Dahil wara sin direkta na biyahe pa-Espanya, an Mehiko an naging kadtuan san mga epektos na inpapabakal san Manila: kasi mga seda na hali sa Tsina.  Dako an danon nira sa ekonomiya, kaya diri sira naisubol san mga Kastila, maski ngani mayon sin mga humot kanira, na unabot sa pagmasaker sin mga Insek sa pag-itan san 1603 nan 1762. An pag-abrihi san Suez Canal san 1869 nagdara sin popularidad sa Manila rope, o lubid na hali sa abaka, na mas matinubo sa lugar san Kabikolan. Ini an sayo na lugar na naging atraksyon sa mga biyahero.

     Sa kanira bag’o na lugar naghingoha sira, nakihalo, pinaimod an kanira kakayahan. Bagaw ngani, sinayaw nira kun nano an tugtog. Batog sa saday na negosyo, unasenso an mga Insek.  Sunarig, dunaragko an kanira negosyo, ma’o man an kanira kamutangan sa sosyedad. San 1839, pinunas san mga Kastila an ley na nagsusubol sa mga Insek.  Hinatag na sa kanira an kakayahan na umistar maski diin dini sa Pilipinas.

     Namagpaka-asawa sira, an iba nagbata na ginahoy na mestiso.  Ini na mga bag’o na lahi sin Insek an nakasari sin hataas na pag-estimar hali sa katawohan, kumpara sa mga una na Insek na hali mismo sa Tsina. Sa kanira pakihalo, an kadaghanan nagpabunyag na sa bag’o na relihiyon, naging mga Katoliko, nan may mga ngaran na na Kastila, kadaghanan apelyido san kanira mga padrino.  Sayo na pamilya na kunuwa sin bag’o na ngaran nan naging prominente, ma’o an mga Reyes. An mga kilaon na Insek sa Bulusan, ma’o yadto sira Eng-Ang, Lama, Inggam, Sin Tong nan Ponga. Pwera san diyo na bagaw naputo kay wara pagpasiguro o hugador, kadaghanan sa kanira unasenso o an binatugan na negosyo sadto buhay pa man hanggan niyan. An kabataan nira, mayon na sin mga propesyonal, mga inhinyero, doktor, meyor, gobernador o kun nano, pero pirmi mayon sin nasalo san pagnegosyo.

  

An ginikanan ni Mrs. Gonzales mga parauma na hali sa Fujian, Tsina. Mga paratubod san pilosopiya na Taoista, aram nira kun pan’o mabuhay maski sa iba na lugar nan kamutangan. Dahil sa kamas nan disiplina, an saday nira na sadiri, nadagdagan, dunako.  Niyan, an pamilya ni Mrs. Gonzales daghan an sadiri, nan makoneksyon sa mga namuno, diri hamok sa bungto kundi maski sa bilog na probinsiya. 

     Parte na san kaniya estado an pag-paunra kun may naban’o kaniya magmadrina sa mga kasal, o magkorona kun may mga ruru-rayna kun pista. Sa kadaghan, diri na niya mabilang an eksakto na numero. Basta kun may kasiributan kanira, mayon sin mga dumadanon na haros wara suhol.  Naobserbaran man niya an pag-urgulyo san mga ehado niya, kun nagahoy kaniya sin Madrina.

     

San ikasal si Julia nan si Rene, haros awtomatik na madrina si Mrs. Gonzales, pormalidad hamok na sambiiton an ngaran niya ni Oya Binsing.  Maski wara man sin nakisuhay, sinabi pa niya an rason: “Aw nano na hamok an sasabihon san mga tawo, na tawuhan kita nira, paglilihisan siya pagmadrina sa kasal niyo?”  Gusto pa kunta ni Oya Binsing—oyon man si Oya Mameng—na kaatol ni Mrs. Gonzales an meyor, kun diri pa nakumbinsir ni Julia na diri man enggrande an kanira kasal, na kun pwede ngani kunta, sira-sira na hamok an magselebrar, para kay bagaw naman ni Oya Binsing, maraw’ay man sa pagkararani.  Nagkauruyon sira na ipadis na hamok si Mr. Fortes, sayo na retirado na maestro na taga-Sabang. 

     Sa halip’ot na panahon na nadesisyunan nira an karasal, nakakumple man an duwa na pamilya sin sayo na orig na binuno.  Kaatol sini an sayo na sako na bugas, pwera pa san upat ka-gantang na mapulot na inibus nan sinuman.  Mayon man sin diyo na natipon na ilog si Tirso, na minolido ni Jocelyn. An nadulsi ni Oya Mameng na gulaman, hinutad hamok didto sa lamesa san kinasal nan san padrino-madrina.

     An tigdiriyo na danon, dunaghan, napahino-hino, nagkasurugpon.  May mga kararani na hunatag sin sayo na otsaba na bugas, may sayo na litro, may sanggantang, may sayo na butok na igaratong, may sayo na ugbos na buri.

     “Atog, Madi”, bagaw ni Oya Tanton, “wara nag’od ako sin ikaambag, kaya makitamo na ha’k ako.  Ini man si Arturo, tinugal ko na na magdanon pag-tolda nan pag-aro-aro.” 

     “E, anho’n ba’ yo’n?”, bagaw man ni Oya Binsing.  “Aram mi man.  Basta, ayaw kamo pagpapalabi-labi ha? Kumanhi nag’ud kamo…”

     Mayon sin nagpahudam sin lamesa, sin mantel, sin bangko na halaba, nan sin mga kubyertos.  Kaya manglain-lain an hitsura san mga plato, baso, kutsara, nan tinidor. 

     “Madi”, bagaw ni Oya Duday.  “Mayad man na inban’o mo paghudama an kawa mi, kay nadumduman ko pagkuwa’a kura Madi Consing kay wara man kaulian, ha ha ha.”

     “Mala ka nag’ud…”, bagaw ni Oya Mameng.  “Iya, salamat hamok, ha?”

     Wara pakauli si Miyo, may padara hamok na diyo, nan nag-ayo sin dispensa. Si Tirso, grabe man an kasibutan batog san pagtipon sin igaratong, pagkalap sin patóng na itorolda, hanggan sa pagbuno san orig nan pag-aro-aro.  Si Menay, nagdurudung’aw hamok san namagtaramo, wara pagdanon kay diri kuno siya maaram. Didto siya pirmi sa bingguhan. Wara na pagpahalata san awa na namatian.  An kaniya kabataan, bilin, namagpasuhay, nag-aragaw san pantog san orig na binuno, nagtadi san linukay na sumanon. 

     Abay si Jocelyn, kaatol ni Momoy na taga-Dapdap, amigo man ni Rene. Wara hamok sira sin kolorete, mga polbo hamok na madamo’on.  An sinul’ot ni Julia, bugay na hinudam kun Mrs. Gonzales, dati ada na sul’ot san bata san may programa sa iskwelahan san magkolehiyo.

     Kinontrata nira an traysikel ni Palbo, pa-simbahan nan pa-uli sa sibug sa Sapngan. Habo-habo man si Palbo pag-agdaha pagkaon, naraw-ayon.  Paka-kaon, naagda naman san nag-irinom.  Didto si Palbo kaagahi sa tolda, nakamata hamok san mabati na an pagukpok san martilyo san namagtastas san tolda. San sakayan niya an traysikel niya, nareparo niya an kurupos na gulong, inpakurupos san kabataan.

      Kay aga an kasal, paniudto an pakaon.  An pagkararani, haros didto na intiro nagkaraon, hasta san kabataan.  “Hoy!”, bagaw ni Oya Tinay sa kaniya kabataan, “panguli na kamo kun human na kamo, kay ho, wara tawo sa balay!” San tunugbos an sayo niya na bata, may hinukip siya na plato, nan hunuring “Ho, dar’ha ini na dinugo, ayaw nag’ud yo’n pagpapaunasan, taklubi sin mayad…”  An totoo, nagtuturuktok pa hamok san lutuon, mayon na sin namag-asal, batog ngun’a sa ikog, mamangno, kapidaso na lumpak. Sinundan sini an kangina pa kinilaw na agawon, insumsumanan san mga ungod na namagdanon nan san mga namagdanon-danunay. Sa intiro na nakikaon, maski sayo wara man sin nag-unabi manungod sa hilo, nakahilo o parahilo.

     San haros intiro na namagpakakaon nan an iba na bisita nagpaaram na, mayon sin bunatog sin pantomina, intugtugan hamok sin tarapak nan sin gitara na dara san namag-irinom.  Mamangno, indaragnas na an bag’o kas’lon, inpabayle.  Kun nano an kulba san duwa, ma’o man an kulba ni Mr. Fortes, kay aram niya na an gusto sini sabihon, mapingkit siya sin kwarta na papel sa nobyo nan sa nobya.  Kun pira an ipingkit san madrina, dapat ma’o man kaniya. Mayad ngani kay singkwinta man hamok an linuwas ni Mrs. Gonzales. Mayon pa sin nagkapira na punakonswelo man pagpingkit.

    

Haros puro tinawa an mga nakikinasal, puro maogma. Pakakaraon, daranon uli pagbirisay, pag-uruli san mga hinudmanan. Wara pa pakahuman san birisay, batog na naman an irinom, an totoo, padagos hamok san kahapon pa na diriyo-diyo. Nakihampang man si Tirso nan Si Rene, nakiupod, kay kunsabagay, wara man sin iba na mahihimo, puro naman liwat pagal.  Si Julia, sa balay nira, kahampang an dati na barkada, sira Jocelyn nan si Clarita.

     “Iya, pan’o na, Mrs. Geraban?”, karaw ni Jocelyn kun Julia.  “Nano na an masunod?” Nan kunihat kun Clarita.

     “Ayaw man so’n na Mrs. Geraban kay makangingilo man yo’n pagbation…”, simbag ni Julia.  “Haay, pagal…Sugad ngay’an sini an inkakasal, grabi an pagal. ‘Di na ng’od ako ma-otro!” Nagkakaraw siya, bilang pag-omaw sa kaniya mga amiga na grabi man an kapaglanan. Sugad man hamok sira na tolo sin magkamaranghod, barahin san mga istorya san kanira buhay-buhay, batog san sira saragday pa.  Sira na mga amiga an ikaduwa na nakabatik san intensyon ni Rene kun Julia (una syempre si Julia), na binatugan san kaaayo sin santo-anghel, nan pagregalo sin gulaman nan sukà, hanggan sa pakibagat-bagat sa baraylihan nan sa Dancalan. Sira an nag-amak san kaburut’on ni Julia na diri man masyado nadagka san mabudlay na entrada ni Rene. Kun may kulang sa isarabi ni Rene, sira an nadagdag; kun medyo kapis, tinatadong nira; kun an isarabi diri naisabi, tinatangkudan nira an kiwa-kiwa nan san pamandok ni Rene. Kaya kun ungod hamok an kusnit sa kanira ni Julia, badi amot man an kal’it nira sa braso nan sa tagiliran. 

     “Iya, basta ninang kami sa bunyag, ha?”, bagaw man ni Clarita.

     Huniyom hamok si Julia.  Habo na humalaba an karaw, pinamatian na hamok an kapaglanan san lawas niya.

    

Nag-ergo an bag’o na magbalaye.

     “Wara ada sin matutuda san ato tamo, Madi”, bagaw ni Oya Mameng.  “Sugad man hamok sin pinunugan sin ligwan…”

     “Ay, kay ma’o man nag’ud yo’n dini, basta may taramo”, simbag ni Oya Binsing.  “Daranon man, karaon man, may uli pa sa balay. Kundi, si’apo ta yo’n, kay yo’n kay hinanda ta, para talaga yo’n sa kanira, wara ha’k masabi…”

     “Ma’o baga, Madi. Ako uga’ng, nagkakaraw man ha’k, kay nareparo ko na sugad sin grabe an pagal mo…”

     “E, nano man na pagal, kamo ngani, na ho, manghahakot pa sini na mga garo-garo pabalik sa Dapdap.”

     “Iya kay, daghan pa man yo’n na magbuburulig, para kay malin mga kulanting na…”

     “Iya, bahala na tabi kamo, Madi, magdara man sin kun nano do’n na natuda, kay an nag-daranon na nag-uruli na, puro man may bitbit na mantika nan sin taba…”

     “Hmp, bay’i hamok kay bahala na do’n kun may matuda…”

     Nautod sin diyo an kanira istorya.  May inhuhulat si Oya Binsing.  Nakareparo si Oya Mameng.

     “Iya, Madi, ini ngay’an kuno na kabataan, malin didto ngun’a sa balay…”  Tinugon siya ni Rene, kay diri kuno aram kun pan’o masabi kun Oya Binsing.

     “Aw, ma’o? Iya, di’ ko daw aram. Bagaw ko, dini sira, kay tutal makahusto man…” Sagin hamok an kangalasan ni Oya Binsing. Sa isip niya, inlalaom niya ini, maski may pagmaw’ot siya na makaupod pa si Julia.

     “E, ini tabi, Madi, inpasabi man hamok sa ako ni Rene, na napag-istoryahan na man ada nira na duwa.  Ayaw hamok kainit.”

     “E, di’ man, Madi. Nginarat man ha’k ako, pero para sa ako, kun diin an gusto nira, bahala sira.”  Medyo makulog hamok pag-isipon na wara man siya unabihi ni Julia.  Naasawa pa hamok niyan, iba na an pagtratar kaniya?

     “Pan’o ada, gusto man nira magsadiri sin payag, para kay diri man nira aram kun mapabugsok pa dini si Mrs. Gonzales…”

 

Tugot man kuno si Mrs. Gonzales na magbalay kita”, bagaw ni Julia kun Rene, bag’o sira kinasal.  “Para kay gusto niya didto kita sa Layo…”

     Wara tulos pagsimbag si Rene.  Sugad siya sini.  Sugad sin sinasalo ngun’a an nabati, nan kikaklaro sa isip, bag’o nasimbag.  “Dianis man yo’n…Para kay harayuon an padagat kun manulo.  An ubrahon sa pasakay yadto man sa may Naro, pwera san dini sa Diyu-diyo…”

     “Iya, nano an mayad?”

     “Aw, ku’an…magusto ka sa Baluarte…?”

     “Maski diin, basta pwede…”

     “Para kay an pagsabi so’n…”

     “Kunay, kun Mamay?”

     “Kun Mrs. Gonzales…”

     “Aw, di kita…ako, kun naraw’ay ka…”

     “Matugot ada?”

     “Si Mrs. Gonzales? Akay mag—“

     “Si Mamay mo…”

     “Ay, di’ sabihan ta, ako kun naraw’ay ka…”

     “Nano daw an sasabihon sini…?”

     “Nin’o, ni Mamay?”

     “Ni Mamay, kun makiupod kita…”

     “Maburungun ka ‘gud…aw, bagaw ko, maiba man kita…”

     “…Kay wara pa man baga kita balay…”

     “Di’ mabugsok man kita…”

     “Aw, di’ hala…pan’o man niyan…?”

     “Di’ didto ngun’a kita…kun habo ka, di’ sa amo…”

     “Didto na’k sa amo…”

 

May natuda man na diyo na paragasto hali sa mga ambag nan regalo, batog sa kinyintos na hinatag ni Mrs. Gonzales, hanggan sa tigdiriyo-diyo na hukip san mga kararani nan kinamaranghudan, batog sa singko pesos hanggan singkwinta. Ini na kantidad an induru-dagdagan nira, basi makatipon sira sin pangbusok man sin saday na payag. Para kay an madali hamok nira na pakiupod kun Oya Mameng, nagparakaugsod, sa kun nano-nano na dahilan. Una san mabuhayan si Itas, na kamanghod ni Rene. Suhi kuno an bata, kaya dinara sa Sorsogon kay didto binurit pagpabuhaya. Inunra man nira si Kardo, kamanghod pa ni Rene, san manghudam sin ibarakal sin bag’o na sarap. Gustuhon man ni Julia sudyaon si Rene kun pan’o naadman an kanira hinanip, diri siya nakatiyempo  na sira hamok na duwa, na diri mabati ni Oya Mameng.

     Nagkapira pa na ban’o nira Itas nan Kardo an kaniya sinayumahan, kay siya na an inhahapot ni Rene.  Aram niya na dahil sini diri dianis an komentar manungod kaniya ni Itas nan ni Kardo, para kay naisip niya na wara pakadtuan an kanira plano, lalo na san pagtudkan na siya san gurang nira na bata. 

     “Kay diri mayad ada kun dini ngun’a kita niyan na mabuhayan ka?”, bagaw ni Rene san unabihon niya an kanira pagbugsok.

     “Pareho man ha’k, kay haragniay man hamok kita kun Mamay mo…”

     “Ma’o, para kay…”

     “Yo’n na mga harigi sa sirong, magkakarulupa na yo’n, ma’o man an patóng na kinalap mo…” Gusto pa kunta niya idagdag na diri siya kumportable na magtago sin kwarta na inpaparainteresan paghurud’ma, na diri man liwat tulos naiuli.

     “Badi kulangon kita sin para sa isaralog…”, bagaw ni Rene.

     “Di’ utangon ta ngun’a an katsaw nan san anahaw kun Tirso, basi makaiban-iban…?”, bagaw man ni Julia. “Akay diri kita makakuha sin materyales hali kun Manay Itas nan kun Manoy Kardo, na may mga tatagan man sa ato?”

     “Tsk…mapagalon ‘gud so’n an pakiistorya…” Ma’o ini an insasabi ni Rene kun diri niya kaya sabihan an sayo na tawo.

     Wara pagsugpon si Julia, inpahalata an kaniya disgusto.

     “Ku’an, bagaw pa ngay’an ni Mamay…diri kuno dianis niyan na bulan magbugsok, kay habagat an hangin, maraot kuno yoon”, bagaw naman ni Rene.

     “Di’ diri niyan na bulan, sa otro, kumbaga, basta ini na kwarta ta, ipangbakal ta na sin kagamitan kay kun maubos pa ini sin kahurud’ma…”

     “Ikaw liwat…”

 

Pito kabulan an tiyan ni Julia san tumapon sira sa kanira balay.  Pareho an panugun-tugon ni Oya Mameng nan ni Oya Binsing na an una na isakat sa balay, wara iba kundi an bugas, tubi, nan asin, kay basi kuno pirmi mayon sin makakaon sa balay, kun diri man pasakatan sin grasya

     Maski purupan’o nagdaranon man sira Kardo nan san asawa ni Itas panarabaho. Yadto man si Tirso na ma’o an naghatag san anahaw nan san patóng na kinatsaw nan sinalog. Habang in-iimod sira, nadumduman ni Julia si Inoy Desto nan san mga amigo na sugad kura Inoy Dike, na nagbuburulig san kanira balay sadto, hali sa Lomboy pa-Sapngan.

     Wara man pagkulanga sin masitas si Julia, kay adong-adong paghatag sin itaranom si Oya Mameng nan si Oya Binsing.  May inulay man si Tirso na nagkapira na tagbong, “panagang sa hangin, tambong, nan takrasan baga?”, bagaw niya.  Mayon man sin binurugsok na kalunggay si Rene.

    

Nagbabati sira san balita sa radyo manungod san Rebolusyon sa Edsa, san makamati sin kulog san tiyan si Julia. Awaton bag’o napuriknat si Rene sa inbabati, bag’o tunuod pakadto kun Oya Banda na partira, nan kun Oya Binsing. Nasa dalan sira ni Oya Binsing, san lunuwas kuno an bata, base sa istorya ni Oya Banda.

     “Madaliay pagpabuhayon ini si Julia”, bagaw san partira.  “Duwa’k na puros, diretso.”

     “Ay, salamat, bagaw ni Oya Binsing, na pinananggahan.

     “Babaye an makuapo ta, Madi”, bagaw ni Oya Mameng. “Mapution, sugad sin Insika, kay singkit an mata.”

     “Mayad man, kay tukduan ta tulos pagpalingkuong…” karaw ni Oya Binsing. Tirinawa sira. 

     Nagpaaram na an partira, matapos tugunon si Rene na ilubong an inunlan sa puno san harigi san kanira balay, basi kuno diri maglayas an bata. “E, na pinaanod ugang yo’n sa salog, kay basi kuno halaba an buhay”, bagaw man ni Oya Mameng. 

     Munurusdot si Rene. “Tama na dini sa sirong, kay kun humalabaon an buhay sin kalayas-layas…” Tirinawa uli sira. 

     Si Oya Binsing an nagtil-ig kun Julia sin malasado na bunay. Malungsi’on pa si Julia, maski nareparo sa pamandok an pakahangos sin mayad niyan na nakatung’as na siya. Sigi nira an uru-iristorya.  Mamangno, kunusog naman an balita sa radyo, manungod san mga soldados sa Quezon na hiraun-daon na sa Manila, makisayo sadto na grupo na tuniwalag na sa gobyerno.  Pigado kuno an sitwasyon sa Manila, maski sa bilog na nasyon.

     “Adaw, pan’o daw si Romeo, ambot, oyon na yo’n sa butnga so’n na namagwelga!”, nasapo ni Oya Binsing an dubdob na insasabi ini.  Grabe an haghag niya sa ikaupat niya na bata. 

     “Aw, kun ako an oyon, Madi?”, bagaw ni Oya Mameng, “maski ako gusngab na, maintra man ako, kay kun ma’o baga yo’n an makaayad san ato kamutangan?” Sinabi niya ini basi pakusogon an boot san balaye.

     “Daghanon kuno an tawo, hasta mga padi nan madre, kaurupod na san mga soldados!”, bagaw ni Rene, na yadto ugaring sa kaabay san radyo.

     Didto na kaagahi si Oya Binsing.  Mayad, kay bag’o siya unuli na otro aga, mayad na an balita na insasabi sa radyo, na bagaw wara man kadagos sa madugo na komprontasyon, hanggan napiritan an mga namag-istar sa Malakanyang na dumulag. “Ba’a! Sugad kuno sin pista niyan sa Manila, barayle sa tinampo!”

     “Dianison siguro ha? Mala kun harani…”, may sunugad.

     Sa isip-isip ni Oya Binsing, nagpapasalamat siya na wara man ada sin maraot na nangyari kun Miyo.      

    

San bunyagan si Janet, inutob ni Julia an pangako na madrina sira Jocelyn nan si Clarita, kaatol ni Tirso nan ni Momoy.  Wara na sadto paka-atender si Menay, na sangbulan na an pag-alsa kun Gener, sayo niya na kauyag-uyag sa bingo na taga-Central, paratinda sin isda sa saod.  Tunapon siya bilin an kabataan kun Oya Binsing. Lalo naghingoha paghimo kalo si Oya Binsing, maski nakahangos-hangos niyan na nagtataga-kadto na hamok si Menay. Wara man pag-awat, tunapon man gihapon an kabataan sa ina.

 

Wara pa duwa ka-taon san masundan si Janet ni Joseph. Grabe an ruyag ni Rene pakalalaki.  Si Julia, nanganugon san mga sinut’an ni Janet, na diri man angay ipasalo sa kamanghod. An balay nira na saday, niyan may suy-ab na na kusina.  Kaipuhan na nira sin mahiwas-hiwas man na espasyo. Kun iba na naisip ni Julia an espasyo na kaipuhan nira, badi mas dako pa, kun ikosiderar an distansya na gusto niya sa kanira nan sa kamaranghod ni Rene.

    

Sayo na hapon, namisay si Julia sa kusina san may maagihan siya na sudlay na inaagop-op na. Sa kun nano na dahilan, nadumduman niya an ina, na minsan, naagihan man sa kusina an sudlay na awaton na niya inhahanap. Duwa na ka-semana sadto batog humigda si Oya Binsing, trangkaso ada kuno, kay magub’at an kalawason. Nginarat pa siya san pagtangbara ni Tirso. Kinulbaan siya.

     “Aw, nano, kay naburut-burot?” Pirit niya intatago an namatian.

     “Si Mamay…”

     “Nano si Mamay? Napaano? Hilwasa ngani?!”, bagaw niya na nalimutan na padaguson si Tirso maski nangatak-atak an sudang.

     “Kumadto ka, Manay Julia, kay maluyahon na si Mamay, wara na pagririsibiha an inhuhungit mi kaniya.  Yadto man si Manay, pero an inhahanap ni Mamay, ikaw, si Manoy Miyo, nana si Manoy Amit…”

     Kinadali ni Julia pagbilinan sa ugangan an kabataan, nan bunungyod kun Tirso.

 

Sa pabrika na intatrabahuan ni Miyo, bigla siya unalto, pinarong an makina na in-ooperar niya, nan kinadto an kapatas niya, si Inoy Mado.  “Mauli tabi ako, Inoy Mado, pakisabi na hamok sa karelyebo ko. Madali hamok ako, mabalik tulos ako.”

     “Na lalaki ini kay…nginangarat kita sa imo…”, bagaw ni Inoy Mado. “Kay nano an nangyari kay biglaan?”

     “Wara man”, simbag ni Miyo.  “Dung-awon ko man sira Mamay kay malin amot na an taon na wara kami pagbabaragat.  Mayad niyan kay alang-alang na panahon, wara sin iba na nagbabakasyon…Uya tabi an lyabe sa makina, ho”

     Kabisado ni Inoy Mado an kaistorya, sugad na niya sin bata ini.  Nareparo niya na human na an desisyon pag-uli.  “Iya, hala, wara hamok ako sin ikapadara kay, pan’o so’n, biglaan yo’n…”

     “Hmmm, wara yo’n…pakisabi na hamok tabi kanira…”

     Unabot si Romeo sadto na adlaw na pagkuwa’a ni Tirso kun Julia.  Nginarat man an kaniya inabutan pagtangbara niya sa balay nira, bungyod sin kakabataanan. Nginarat man si Miyo san kaniya inabutan.  Mamundo na maogma an kanira pagbaragat. San mag-iristorya sira nan masabihan ni Julia an manungod sa sudlay, nan si Miyo an manungod sa bigla niya pakamati sin kaulion, nagka-uruyon sira na bagaw “Pasilba na yadto ni Mamay…”

     Ngamhol na an boses ni Oya Binsing, pahanga na masabutan an “Hu..ya,  I…yo, Mm..mit…”  Pira ka-oras san pag-abot ni Romeo, nautsan si Oya Binsing.  Binalsamar siya sin tolo ka’adlaw sa kagustuhan ni Romeo, na ma’o an gunasto sa pagpatinti nan pagdapit.  Bunalik siya sa Manila pakatapos san katapusan. Nasa bus siya pa-Manila, indudumdom niya an iba-iba na imahen san ina sa kaniya isip, batog na saday pa siya, sugad san pauruma, an urhi niya na pagtaliwan…Para kay an makusugon  man hamok an rehistro, an tibag-uhi, an mga namagmisteryo na namagsimbag sin “Kaheraki an kalag ni Veneracion…” hulit-hulit, mahod nakilmi an boses kun nadungan sa panghuyam, nan san pasupas na galyetas, na insasawsaw sa lasaw na kape. Dianis man na may misteryo, kay sa sulod sin napolo ka-adlaw na nobena kun San Gregorio, naaling-aling man sira, nakabawi san langkag nan san panibag’o. 

 

Nakataliwan na si Miyo. Hunalyaw si Julia sa Sapngan, inbisay an mga gamit san ina.  Wara man sin daghan na gamit si Oya Binsing, pwera san mga bado niya na pinanglampin man hamok kaniya, kaya maski san nalabhan na yadto pa man an baho san kaniya lawas. Nagdesisyon si Julia na diri na niya ipanghanip an gamit san ina, kay kun pag-abot san panahon nano hamok an makadtuan, sugad san himuon na trapo o pahikan.

     Pinumpon niya an mga dugnit nan dinara sa ibaba, sa dati na puno san kayubkob na naluwa san nakaagi na bagyo, nan niyan may bag’o na tanom si Tirso na tambis.  Linuwas niya an posporo na dara-dara, nan kinaritan an sayo na bado.  Habang naglalaad an una, sayo-sayo niya indungkot an iba pa. Bag’o niya ihulog sa kalayo, inaamyong ngun’a niya, pirit inpapakupot sa kaniya memorya an baho san kaniya ina. Habang inhihimo niya ini, wara hamok ribok, inmamasdan siya san bata niya na gurang.

 

Septyembre 18, 2005