Hain na kamo?

img088Mahod binubutáng sadto sa mga pahina san Damayan-Buluseno Gazette an manungod sa kamutangan sin nagkapira na Bulusanon.  Mga pamilya na bagaw prominente, o kila, o harani sa mga tagsadiri sini na peryodiko.  Kun nagkakadurumduman, di’anis man nag’ud maaraman kun hain na daw sira niyan?, labi kun mga kila ta. Makalipas an daghanon na taon, mayon sin bigla ka na hamok tatarakaón, badi kun naburut-burot sa bungto, o kun inbabagat mo kun diin. Mas lalo di’anis kun mayad an kamutangan, na susugpunan pa niyo sin, Sadto baga, ha? Mala ini!

Sige an gurang san kinab’an, sige man an gurang san Bulusan. Sige an ralabay-labay san tawo. May nahali, may nabutwa, may nawawara hanggan na hamok. Siyempre, an paghalì, dara sin inhahanap. Kun diri na nakabalik, mayon sin nakaulang. Badi pagbuhay, badi kasawutan, o badi wara na sin na’imod na dahilán na balikán.

Diri man hamok kunta pisikal na bagay na sugad sin baláy o tawo o lugar an mababalikan; an panumduman, an nasa memorya, pwede man balik-balikan.

An pagbaragat liwat, diri man pirmi mayad an epekto sa kada sayo. May naruruyag, may naaaburido. May natitimli, may nagiging ganado. Maski an mga reunion sin magkakralase, diri man so’n intiro na kaupod na’ruyag. Mayon sin pagbalik, di’anis an dara, na kun naabay sa maluya-luya, an maluya-luya, mahod naluya pa an pamati. Di’anis kunta, kay mayon man sin unasenso sa dati na pag-urupod.

Sa magkakralase, di’anis sunudan an nagiging swerte pakalipas sin pira ka-taon. Pag-imod san retrato san gradwisyon, mahapot, Hain na daw ini si Singalown?  Nano na daw ini niyan si Bagrot?

May istorya si Lando, na sugad man sin kadaghanan na Bulusanon, pakagradwar sa hayskul, puna-Manila.  Didto, nagdanon-danon siya sa patahian san tiyuon na nagpa-iskwela sa kaniya bilang seaman. Habang naghuhulat sin gahoy sa in-aplayan niya na ahensya, padagos an kaniya pagdanon sa negosyo san tiyuon.

Sayo na adlaw, naghatod siya sin mga tinahi na uniporme sa sayo na hotel. Didto, may naimod siya na hitsura sa sayo sa mga empleyado. Nagruha-duha siya kay amot na na taon san ultimo niya ini maimod. Para kay kun iba na, an mga sugad sini na engkwentro, masakit pugulon an pag-usyoso. Rinani niya an babaye, nan hinapot.

Miss, taga-Bikol ka…”

“Oo…”

“…Sorsogon?”

“Oo.”

“…Bulusan?”

“Oo.”

“…Ikaw si Azcbh Dnxmoi, ha?

“Oo.”

Wara na tapusa ni Lando an istorya. Nakatinawa siya na gusto kunta maglihog san kaistorya. Namundo man siya.  Marasa pa na pagparapahaputon siya? Magkadungan sira sadto sa BI.

Mayon man ako sin nasarihan na sugad sini. Nasa kolehiyo ako sadto, kaupod sin rali. Pagpiliw ko sin gasolinahan, yadto an kaklase ko san greyd siks, na kun gahuyon mi sadto si Kapô.  Nagpara-istorya lugod kami. An di’anis kaniya, kay wara man sin masugad mayad ka pa… ako, ma’ ini, ma’ ini… Sa pag-istorya mi, pinaimód niya na an mahalaga, aram mi kun diin kami hali, kun diin kautod an amo istorya, na inpadagos mi sadto na bigla mi na pagbagat.

Niyan, kun nalabay ako didto sa gasolinahan, natan’aw ako, basi pa kun maimód ko an kaklase ko sadto. Awat na ako sin kalabay-labay, di’ ko na man naiimod. Hain na daw siya niyan?

Naulà pagpalís

Ini kun sa Ingles, Lost in  translation.  An translation man Sa Tagalog, salin.  Kaya sa Bulusanon, kun diri transleyt, palis. Diri man ‘nawarà pagpalis’ kundi naula pagpalis.

Kun iba na, namutang na an sayo na lenggwahe kulang o diri eksakto, dahil ada sa kakulangan sin nagamitan san termino.  An’hon man an amplifier kun matag’ok ka man hamok basi mabati. Di’ man kaipuhan an acetaminophen kun kaya na san dapog sin anonang an kuru-kalintura. Sa pagpalis–o pagtransleyt, an direksyon ta, himu’on na literal.  Sugad na ngani sini na titulo.  Lost in translation, hinimo ta na ‘naula pagpalis’.  An toto’o, pwede man na ‘luna’in pagBikola’.  Kay sa Bulusan, di’ man kita nagsasabi sin ‘i-transleyt mo daw sa Ingles?’ Sa Bulusanon, yano hamok na ‘Inglisa daw?’ Wara man sin termino na trasnslate o transleyt.  Wara man sa Bulusan sin parapalis, o translator.

Sa Amerika nan sa iba pa na asensado na lugar, an inkakalhod nira, an panganoron, kaya mayon sira sin skyscraper.  Kun gusto sin kinagod, pwede man nira i-blender. Nano an blender sa Bulusanon? Gilingan? An mill, gilingan? An grinder, gilingan man? Diri kita eksakto, dahil an iba sini, wara man sa ato, o diri man sa ato nagbatog.  Kun baliktadon man, wara kanira sin pawpaw, lukad, atgob, o kalibkib. Mayon hamok ada sin basi.

May kakila ako na maski yadto na sa abrod, nahadok pa mag-Ingles. Iba man kuno pan’o. Halimbawa bagaw, paano i-Inglison an Nano an kamanghod mo, babaye o lalaki? Nano, Is your brother a sister?  Sayo pa na halimbawa, Ika-pira na presidente si Ramos?  Ini, wara na niya kahilwas. Nagparasugad na hamok sin, Aber? Sigi daw? Sigi daw?

Kun himo’on ta na literal, marara’ot man nag’ud. Na’dumduman ko sadto san intutukdo pa an Ispanggol sa ato iskwelahan. Sa Spanish 2, tinesting kami san maestro kun may naadman kami sa Spanish 1. Bagaw, ‘nano sa Ingles an Que tiene que beber Maria?’  Haralagba an tangkod mi, puro sala. An bo’ot kuno sabihon kun sa Bulusanon, Nano an dapat inumon ni Biyay?

Bagaw san kararani mi, nano sa Ingles an: napolo na ayam, namatay an duwa? An simbag kuno sini, tindog didto. Mas halip’ot man nag’ud kun i-Inglison an Bulusanon.

Ika-disi’otso na parte

Kun pirimi naimod, sugad sin diri na lugod naimod, sugad san Mayon sa taga-Albay, san Pag-ultan sa taga-Dancalan, san Masacrot sa taga-San Roque, san Bukó sa taga-Kapangihan, o san saringsing sa para-uma. Sugad san pagtudok san bilanghoy, na hali sa suyò na naruluwas basta an lawas du’ot sa ingod, nag-uunay pagtubo uli, basi pakalipas sin halip’ot na panahon, mátayód gihapon. Ma’o man an pagtubo san tangkwa, pareho san upo, karabasa, baribaran, mirinda, o san namu, nadangba sin biyo na nalatap an banti, natahuban an bubong san balay, nakurumbutan an pala-pala o an kanapan na kahoy, hanggan magkikirilay-kilay na an bunga. An inhali’an, saday-saday hamok na liso, na badi wara ngani pagtanuman sin bisay.

      Sa paglabay san panahon, magdidiyo an aanihon na dahon, bunga nan tayod sin mga tinanom sa Bulusan. May napupu’o, kun ginagabot na diri na natutukalan. An tidakui na dahilan, an pagsaday san banika na tanuman, nan pag-gamit san pasakay sa iba na paagi, lalo na an balayan. Dahil wara kadtu’an, an kabataan san mga parauma, didto man gihapon pagbaralay sa ingod na kanira kinadak’an, sa pasakay na kanira in-uuma. San magbarata  sira, ma’o man…

      Mayon sin iba na kabataan na unimod sa luwas san Bulusan san wara na maarap-arapan.  Sugad kura Julia nan san iba pa, na nagkaradto sa Manila, nag-purbar san kanira swerte.  May diyo man nag’ud na sinwerte. An iba, iba man an naging swerte kun ikumparar sa kanira inlauman.  

  

May guru-guro paglusad nira sadto na aga.  Sugad sin intiro kadamay kay hasta si Mang Akong nan si Oya Inggay, yadto man, namagtiripon sa lamesa kun ha’in yadto si Duyo nan si Bien, nag-iinom kape, kahampang an inbabasa na People’s Today.

      “Tsk, magkakariribok nag’ud sini na darali…”, an una nira na nabati kun Bien. “Badi rali ini uru’adlaw…” Sa yaranghad kaniya, pwede na siya gahuyon na Propesor Bien, habang naghahatag san kaniya kutiho san mga pangyayari. “Maski nano na nigar nira, sigurado, an punay’t, Metrocom…”

      Absacom…”, korektar man ni Duyo.

      Avsecon…”, bagaw man ni Oya Inggay.

      “N’yan”, uyon na ni Bien, na nagpadagos. “Badi mars’yaló uli ini…”

      Tsk, hilap talaka nekosyo”, bagaw man ni Mang Akong, nagpipiriting-piting.  Wala na tayo asenso…”

      Nagpadagos si Bien. “An masunod sini, mataraas an presyo…”

      Nakasikop sin isurugpon si Duyo.  “Ma’o, mala kay malin ikaw na ha’k an wara pagtataas…”

      Inimod hamok siya ni Bien, nan sunugad man “Mayon pa man…An presyo san bandala nan san kalo…An lukad, nataas diyo, nan mabahar naman…”

      May sunulod na kostumer, unorder sin pagkaon kun Julia, na sinabi kun Duyo.  Nagkaburunggas na sira. Nagbatog na pagmanda si Oya Inggay. Sa kusina, didto naman pamati sira Bien san balita, sa radyo.

  

Maski ngana ka-seryoso san iristorya, wara man yadto masyado kasabuti nira Julia. Basta sa iristorya na utud-utod, hanggan hunapon, hanggan sa balita sa telebisyon, mayon sin pinatay sa MIA, sayo na senador na kila’on na kontra sa gobyerno, kaya niyan pa hamok, inkukuruno-kuno na kun sin’o an nagpapatay, kun nano an mangyayari.  An reaksyon ni Julia, pareho ni Ason, hadok. Kun magkariribok man nag’ud, pan’o daw makauli?  Kun manguruli, nano an pagbuhay sa Bulusan?  Si Julia, in’iisip pa sira Menay, nan si Miyo. Pan’o daw sira? Pan’o daw sira magbabaragat?

      Dahil bulan na Agosto, panahon sin barung-barong.  Tama man, myentras nagraraba-raba an iristorya, may bunalatas man na makusog na bagyo, si Akding.  Daghan an danyos, may nagkamaratay.  Sa Bikol nan sa Katagalugan, sinasabi na awat bago makarekober an paglukad, nan mamahalon an presyo san mga sulihon nan prutas.  Sa Manila, daghan an nawaraan sin balay, mayon man sin nagkawarara, inanod san baha. 

      Kun ordinaryo na panahon, ini na kalamidad makatahob na sa kariribukan na naagi pa hamok.  Pero wara.  An nangyari ngani, mas ngunana ugaring an sentimyento san publiko sa naimod na mga ralista na namiripit dahil san uran.  Kaya, hanggan sa tunirhä na, tuda na hamok an mga klabira san balay na inanod, nagpadagos an mga rali nan protesta. May isog na an tawo.  May magagamit na man an mga gusto kumandidato.

  

San sununod na Domingo na baragat san mga Bulusanon, may naresibe si Julia na surat na padara hali kun Oya Binsing.  Mayad man kuno sira, namunga na naman an kayubkob, madangbaon na naman an luoy-luoy.  Pasakalye hamok ngay’an yadto.

      An gi-lawasi san surat, an pag-uli ni Menay nan san kabataan.  “Namista sira Manay mo, kaupod an upat na bata.  Dini na ngun’a kuno sira.  Mayad man kay may kaupod-upod na kami ni Tirso, kay kun iba na malangkagon man.”  Halaba an istorya ni Oya Binsing, sugad sin maogma man nag’ud, kay naghingoha magsurat sin huru-halaba. Kinumusta man siya.  Kinumusta man si Miyo. Naghapot man kun kan’o kuno sira mauruli.

      Tara? Nano kuno?”, usyoso san nagdará, sayo man na taga-Sapngan. 

      “Hmm, an manungod sa pista…”, simbag ni Julia.  “Unuli kuno sira Manay, ha?”

      “Ma’o”, bagaw uli san nagdará. “Nagkaistorya man kami sin halip’ot.  Adaw, kay mga makilwagon an kabataan, labi an ikaduwa na lalaki.  Sayo hamok an babaye, an ika-tolo…”

      Iniba ni Julia an istorya, kay mayon siya sin indududahan na kakadtu’an. “Iya, mati’ano man an pista?”

     “Aw, dianis, maugmahon, maski mapagalon…nan magastuhon…ha ha ha!”

      “Daghan man an bisita niyo?”

      “Sugad san dati…mga taga-Kapangihan, San Jose, Bangati…”

      “Nakapanitseriya ka man?”

      “Mag-ano.  Atog grabe an kasibutan, kay kapistahan, may minatay…”

      “Sin’o?”

     “Aw, si Inoy Dike, san bisperas na maaga…”

     “A…”, hamok an nasabi ni Julia.  Indudumdum niya an tiugusi na kaamigo sadto na ama nira. 

 

Nagpadagos an kaistorya.  “Hm, bagaw san iba, mayad man ngani, kay makaluluoy man, labi kay lupâ na ngay’an sadto an siki, unitom san dyabetes…”

      Iniba uli ni Julia an istorya.  “Iya, nakaimod ka man san iragâ? Nakasakay ka man san tilibong?”

      “Eh, mag-ano pa man ba’ do’n sa iraga nan sa tilibong, na makahahadok man ngani?” 

      “Iya, pira man an iyo binuno?”

      “Hmm, bunakal man ha’k ako sin lima na kilo na karne, nan pinadaghan na hamok san birdura nan san bihon, kay ma-tagal ka sin kahanda? Ma’d kun diri hali pa’k nag’ud magbagyo, mala kay nanghumpilad an barari na saging nan sin lubi…Ay, badi awat bag’o makabawi san produkto…Pero san pista, daghanon man an hubog, na sigi hamok an baralad-balad, tarapo-tapo sa dalan…”

      Sa ikog san irtorya nira, sunugad pa si Julia sin “Mayad ka pa daw kay nakabakasyon sin huru-halaba…” Pero nasa isip niya an distroso na dara san bagyo, nan an pag-insister san mga tawo na mag-ugma maski an palibot nagtatag’ok sin maabot na kapigaduhan.

  

May dara na balita si Miyo san bunisita.

      “Nagkariribok sa amo istrayk”, bagaw ni Miyo. “May pinarakang an mga sikyurite, mala kay may nairido.  Si Inoy Mado, tinamaan sa ulo, mayad ngani kay di’ man tanto…”

      Kinulbaan tulos si Julia.  “Tsk, insabihan na na di’ na mag-intra do’n…”

      “Ayaw kahaghag, Manay Julia, kay wara man ako kadali, Si Inoy Mado ugang…”

      “Aw, ma’o, niyan, iya sa masunod?  Kun maadman yo’n ni Mamay?”

      “Tsk, wa’ man gu’d sin mangyayari…”

      Wara na pagsugpon si Julia. 

      Si Miyo uli an nagsurumaton.  “Nano kuno an balita san pista?”

      Inulit ni Julia an istorya hali sa surat ni Oya Binsing nan sa sinabi sadto na nagdara.  “Kun yadto pa niyan sira Manay, badi didto na talaga yo’n…”

     “Pan’o man an asawa?”, hapot ni Romeo.

      “…Gusto sabihon, badi bulag na sira…”

      “Tsk…” Wara kadagos an sasabihon kunta ni Miyo.  Unimod kun Julia, nan bagaw “Mayad man ngani ada yo’n, kay sugad sin grabi man an ‘tios didto ni Manay…”

      “Ma’o”, dagdag ni Julia.  “May makaupod pa kura Mamay…”

      Para kay pan’o na man daw an pang-oro-adlaw nira?”

      “Aw, daranon, badi hasta san padara ta, minsan…”

      “Matugot ka man so’n?”

      “Tsk, si’apo ta yo’n, pan’o so’n…”

   

Sayo na hapon, insugo ni Oya Inggay si Julia magbakal sin burak sa Munoz, darahon sa sayo na balay na may handaan. Sira Duyo, Bien nan Ason, puro man siribot san pangaro-aro.

      Sakay siya sin dyip na pa-Project 8.  Pag-abot sa Del Monte, nalaom an dyip kay grabe an trapik.  May  lunabay na grupo sin mga demonstrador, namagtag’ok sin islogan na kontra sa gobyerno, may mga bandera na itom nan sin baga, may mga tahob na panyo an pandok san iba na kaupod, sigi an sururat sa pader na inaagihan. Nataud-taod yadto, kaya sayo-sayo, nagrulusad an mga pasahero, nagralakaw na pa-Munoz o pa-EDSA.  Lunusad na man si Julia, lunakaw man.

      Tan’aw na niya an Munoz san may kumablit kaniya.  Paglingag niya, naimod niya an babayi.  Mayad-ayad an pustura, di-kupyor an buhok, bag-uhon an kyutiks san kulo, may mik-ap, may saklay na saday na bag, nakasapatos sin may hataas an takon, nan namariyaka san pahamot.

      “Baadaw kay…bagaw ko kun sin’o…!”, bagaw ni Julia san mahitsuraan an dati na kaklase.

      “Mapakarin ka baya?”, hapot ni Renilda na taga-Mabuhay.

      “May bakalon do’n sa Munoz”, simbag ni Julia.  “Ikaw, mapakarin ka man?”

      Runani kaniya si Renilda, nan hunuring.  “Masulod sa trabaho…”

      “A…”, an nasabi ni Julia.  Sa panahon na inistar niya sa Manila, nasabutan na niya an surugad sini.

      “Atog, nagutom ‘gud ako”, bagaw ni Renilda.  “Up’di na ako dun, ho, kay mamirindal kita…” Kinabit niya si Julia, nan sunulod sira sa nalabayan na karihan sin Insek. Nagrilingag kanira an mga tawo sa sulod, puro namag-imod kun Renilda, una sa pandok, pakadto sa hita, sa diri natahuban san halip-utay na bado.  Uningkod sira sa may bakante na lamesa, na may mga lipun-lipon na hurandigan. Unorder si Renilda sin tigsayo sira na syopaw nan tigsayo man na Sarsi.

      “Mayad pa ini, kay magayunon…”, karaw ni Julia, batog sin istorya kay wara man siya sin naisip na isarabi na iba.

      Kaskason an pagsupa ni Renilda, wara bale an kolorete. “Hmh, mayad na ini, kaysa mangawat, nan may naipadara sa Bulusan…”

      “Kay kan’o ka pa baya do’n san trabaho mo?”, usyoso ni Julia.

      “Pa-tolo na ka-taon.”

      “Pan’o ka man nakasulod do’n?”, hapot uli niya.

      “San didto ako sa Pasay, may unagda sa ako na kararani…tsk, inisip ko, dapat maging praktikal, kay kun diri maghinguha, wara man sin maduhal sa ato sin kwarta, kaipuhan ko liwat buhayon an bata ko…”

      “Aw, nag-asawa ka…?”

      “Nadisgrasya…naniwala sa buwa ni Narding…..”

      Nadumduman ni Julia an uru-iristorya sadto sa kura Oya Inggay, manungod sini kun Renilda na nabataan sin sayo man na taga-Sabang, na una sa kanira sa hayskul sin sangtaon. “Iya hain na man an bata mo?”

      “Aw, di’ yadto kura Mamay”, simbag ni Renilda habang nagsusurop san inumon sa istro. 

      “Iya si Narding, hain na man?”

      Nangîkî na si Renilda, intatahuban an pangîkî san kaniya kamot. “Aw, asawa baga ni Marissa Camposano na taga-Likod. Malin tolo na an bata…”

      “Iya, matiano man an trabaho?”, hapot ni Julia na sugad sin inbasulan niya pagluwas sa kaniya hiwa.

      “Aw, aranadan hamok.  Maski nangasukahon ka san kostumer, sigi hamok…”

      “Iya may nabagat ka na man na taga-didto sa ato?”

      “Wara pa man baya, nan kun may nahapot kun taga-diin ako, an sabi ko, taga-Polangui ako, ha ha ha.”

      “Mala ka nag’ud…”

      Inotro ni Renilda an kaniya lipstik, namulbo uli, sinikop sa saday na ispiho kun may natuda na tinga, nan bagaw “Iya, makadto na ako, Julia, sana magbagat uli kita…” Lunuwas na sira, kaburungyod an imod san mga tawo na binayaan nira sa sulod san karihan.

      “Iya, salamat hamok san libre na mirindal…”

      “Wara ‘yon…”

      “Iya, hala, ingat hamok…”, paaram ni Julia.

      “Ingat man, classmate…” paaram man ni Renilda.

      Lunakaw ngun’a sin diyo si Julia, bag’o unalto kay nagtan’aw pabalik.  Naimod pa niya si Renilda na nagpara sin taksi, nan nagsakay. Intan’aw niya an taksi na nagmaniobra pabalik, nan dunalagan na pakadto sa gawi san Quezon Avenue.  Didto, sa butnga san nag-iirimat-imat na bagá na ilaw, nan san tugtog na pangbaraylihan, magtatrabaho si Renilda, makitinawa, makihuringan, makihaprusan, nan kun nanu-nano pa. Pag-aaprobitsaran ini na panahon na siya bata-bata pa, badi maghuhulat san lalaki na matungo kaniya, madara kaniya paluwas sini na lugar. May maabot ada?  Sa pangluwas, makumpyansahon an boses ni Renilda, ambot baga sa pangsulod. Iba na siya, an mararaw-ayon, an pahanga magtingog na si Renilda, na madaliay maghibi sadto kun natitin’o, maski diri inpapangisgan o insusunggod.

  

Mauran-uran sadto na primero na Domingo san Nobyembre. Bagaw san nag-uruli san tag-Kalagan, grabi an lapok sa kamposanto sa Madlawon, nan an barayle, binalyo sa sulod san iskwelahan, kay grabe an busabos. 

      Sugad san dati, nagkanya-kanya sira sin grupo pakatapos san misa. Si Bien, inagda san kamanghod pa-PICC.  Si Duyo, may unagda man pa-Baclaran. Nauna si Bien pag-uli, mga alas-onse.  Yadto na intero na kababayen-an pag-abot niya.  Si Duyo na hamok an wara.  Inhulat-hulat niya sin diyo na oras, nag-imod-imod ngun’a san balita sa telebisyon na diri de-kolor, kaya diri masyado makangingirhat an hitsura san durugo san mga trabahador sa istrayk na pinarakang san mga gwardya san pabrika na intatrabahu-an ni Miyo. 

      Inhihinayod pa ni Bien kun yadto man si Miyo, para kay sigi na niya an panghuyam, inabot na san yungka, nan san binino san arak. Kaya siguro taud-taod na an tuktok ni Duyo, wara tulos kaabrihi ni Bien.  Namungaw-mungawan na hamok siya san tag-ok san ngaran niya.

      “Bien?…Bien?…Abrihi man…Bien?”

      Nanghihimuta pa si Bien, pero naimod tulos niya an durugo san braso ni Duyo, na gapot  an tiyan, na grabe man an durugo. 

      “Aw, nano yo’n?”, Inagubay na niya si Duyo pasulod. Matahon na siya.

      “Atog…uhh”, wara na kahuman an sabihon ni Duyo, kay nadismayo na.

      Kadali nira nadara si Duyo sa Jose Reyes Memorial Hospital sa Avenida.  Didto sa emergency room, kaurupod an iba pa na nagdudurugo na nabuno man, nabadil, naligis, nabangga, o maraot an namatian, inakudiran si Bien san mga siributon na duktor nan nars.

      Daghan an tama san binunuan kun Duyo.  Bagaw san duktor na unopera tulos kaniya, may samad an kaniya baga, kaya pagsasakiton siya paghangos.  Binutang siya sa ICU, kaya diri pa kaipuhan sin bantay na taga-luwas.  An gusto hamok sabihon, magdadako pa an babayadan niya sa ospital.

      Atendido man siya nira Oya Inggay, pero dahil san in-iimod na gastuhon, dunispatso si Oya Inggay sadto na grupo sin mga Bulusanon, na kadali man nag-arambag, nakakumple sin diyo na halaga, nan nagbirisita kun Duyo sa ospital. 

 

Wara man sin nagreport manungod san pagbuno kun Duyo, kaya wara man sin imbestigasyon.  Wara na man liwat nira kahapot sin matanos si Duyo kay wara na man pakaluwas sa regular na ward.  Pakalipas sin sobra tolo ka-semana sa ICU, namatay siya.

      Kagustuhan san mga paryentes ni Duyo na iuli man gihapon an bangkay niya sa Bulusan. Nangako man sira Oya Inggay san gasto pauli, nan may mga danon pa na nag-arabot. Nakaupudon kunta si Bien, para kay wara tuguti ni Oya Inggay, labi niyan na wara na si Duyo.  Maski gusto magpirit, punatugot na hamok si Bien, dahil san naimod man na suporta nira Oya Inggay kun Duyo. An nakaupod lugod, si Julia, na wara pa man kunta pakadesidir pag-uli niyan na Disyembre, para kay nanganugon man san libre na sakay pauli.   

      Unarkila sira sin Bulusanon man na drayber, na ma’o an nagmaneho san Fiera nira Oya Inggay.  Sakay didto an bangkay ni Duyo, nan sira Julia nan san iba pa na nag-urupod.  May tahob an kahon, pero sa dalan, may unusyoso na checkpoint, na wara na man paghanap sin papeles san hukipan na san drayber. 

      Dinara an bangkay ni Duyo sa Kapangihan, pinatintihan sin lima ka-adlaw.  May nadilihensya man sa harantak nan purusoy, mas daghan pa sa limos.  Para kay an limos nan san tong haros napakadto man hamok sa binakal na arak san mga namaglamay kuno na sa buut-buot, maogma ugaring kay oro-adlaw may libre na inom.  Puro man kulanting an nagburulig kun Duyo san darahon na siya sa kaniya lulub’ngan. Badi batog sadto hanggan niyan, wara na man sin nag-usyoso san kaniya linub’ngan, kaya wara sin maaram kun hain yadto, labi niyan na haros puro na kutà an kamposanto. 

      An Fiera nira Oya Inggay, bunalik man tulos pa-Manila.  May nag-urupod na man na pasahero pabalik, namagpalibre an iba, an iba may hukip man sa drayber, na syempre, mas barato kun ipamasahe sa JB Line o sa Pantranco. 

      

Si Julia, base sa sarit niya kun Oya Inggay, nagpabilin, mabalik sa Manila paka-Pasko na. Kaya maski an pag-uli niya may dara na makamumundo nan makangingirhat na balita, kaugmahan man gihapon an dara kun Oya Binsing. 

      Nagtarapo man an kaniya mga pamangkin, kaurupod na an mga kauruyag.  Para kay dahil san biglaan na pag-uli, wara man siya masyado sin dara na sugad baga san biskwit na dianis kunta ipatapo.  “Karaon na hamok kamo sin pinakro”, karaw ni Tirso, intutukdo an kuron na yadto pa sa sug-ang.

      Nadara man ni Julia an awat na niya inhahanip na surod nan tahi-on para sa ina, kamiseta para kun Tirso, nan san mga magasin para kura Jocelyn. 

      “Ako, wara?”  Turutinawa si Menay na naghahapot, para kay halata an mutu-muto.

      Mayon man baya siya sin nabakal na habon na Dial.  Mao na hamok an kaniya hinatag kun Menay.

      “Wara na sin tisert?”, bagaw uli ni Menay pagkabaton san habon.

      “Eh, atog sayo-sayuay man ha’k yo’n”, bagaw ni Julia.  “Awaton na man ngani na pahuro sa hanipan ko…”

      “Mayad pa si Tirso…ako na ha’k lugod yo’n, Tirso, kay manta, di’ mo man yo’n igsusul’ot, kundi pagsasaklayon ha’k, di’ ma’o?”

      “Aw, ayaw na sini kay may tagsadiri na sini…”, sunggod man ni Tirso, nan sinipit an putos san bado na hinatag ni Julia. 

      Dahil naiimod niya an pasuruhay na posible dumako, unentra na si Oya Inggay. “Eh, saimo na hamok ini na baduon ho, an’hon ba ini, na pirmi man ha’k ako dini sa balay.  O..tama na ini sa ako na surod.” Nan dinuhal niya an putos na tela kun Menay, na wara man pagpahayi-hayi, binaton an tela.

      Wara na sin nahimo si Julia.  Wara na man siya sin sinabi.  Sinabuot na hamok niya an naiimod, na sugad sin diri dianis, para kay, sunod sa pinaimod san ina, nagpahunod na hamok siya. 

      

Naglakaw-lakaw sira nira Jocelyn. Sige an surumaton san kaupod, pero iba man an nasa isip ni Julia, habang nag-iimod san mga parol sa mga bintana san kadaghanan na balay.  Mayon man sin may krismas tri ma may sabung na ginurunting na papel, o subo san habon na pinakudat.

      Masudang, pero mapinit an hangin.  Kaya maski nanali, sugad sin natatalaw siya mag-agda pa-salog o pa-dagat.  Maski sugad sini, sigurado siya, bag’o siya tumaliwan uli, bibisitahon man gihapon niya ini na mga lugar na nalangkagan sa harayo.

 

Mayo 29, 2005

Ika-disisyete na parte

Mayamogon pa an layhon, huluson san tun’og san nakaagi na gab’i.  Mabaskugon man an mga gabon, presko uli matapos mabulad sin maghapon san nakaagi na adlaw.  Kun tinatamaan san siki san naglalabay, natiripsik an yamog, nakadto sa siki.

      Nagkakalupad man an mga laktas. An tabayukyok, nan san mga saragday na insekto na namaghapon, nag-iinom san tun’og.  Nabaralad man an layagan nan san tabile, kun nginangarat.  Kun nayuyugyog, nakipot an mga dahon san turug-turugay.  Kun may bo’ot, badi magmamaw’ot man ini na ging’ot na makabalos, kun makatungtong an naglalabay sa kaniya tunok. 

      Para kay, sanglit an anad na pangde-siki, wara man hamok bale kun Rene kun may tunok man o talagud-tagud an kaniya intataraan.  Rinarabi man hamok nira magkamaranghod an kaging’otan nan san bu’hag na paray, paralanat sa layhon na sugad baga sin mahiwason na latayan.  Naluway hamok sira sin lakaw kun hiraun-daun na sa Bugás, diri nalimutan an tugon san ina nira, manungod san engkanto didto, kaya diri angay magkaraw-karaw, magpareparo. Kun nanguwa sira sin lagundi na ibarala sa sulpot, nadiretso sira sa wala, sa gawi san baybayon. Kun napa-bungto, nalabay sira sa may kura Kabisa Inso, pasagka sa to’o, sa Orok. Niyan, nagkakadali sira kay insusugo pa ni Oya Mameng pagbayó san hagumon.  Doon so’on, arasod sira na tolo na lalaki pagbarayó, an duwa man na babaye an magtatahop nan maglulukay.  Kun nakaisip man pagbamban, an mga lalaki an makagod, maglulukay nan manguwa sin dahon. An mga babaye naman an madangdang san dahon, mamutos, nan masugna san binamban.

      Kun wara sin iba na insusugo, pakaalog nira, badi maluway-luway na an kanira lakaw pabalik, diri hamok unong san dará na galunan sin tubi, kundi dahil san kalain-lain na nautadlan sa dalan.  Oyon an naimod na kab’on, na hinihikap ngun’a san salbatana.  Oyon man an haru’an na natan’aw pagrantaw sa inlalab’ugan san karabaw. Kunsabagay, kun iba na man, an insusugo kanira san ina, badi an pamakó sa piliw san pasakáy, sa may patubï.  

      San mangyari yadto na diskwido san bata sa kararani nira, si Oya Mameng an nagdesisyon pagbalyo sa Dapdap, sa may baybayon diri harayo sa Baluarte.  Tutal, yadto man an tadiya ni Inoy Ilis na duwa na layhon.  Harani pa sa dagat kun halimbawa manulo, o mangagahid. 

  

An kamutangan san tawo diri na man indedeklarar o insusul’ot na sugad sin tsapa.  Naaraman ini, namamati’an, nan sinasabuhay.  Bagaw san mga gurang, an diri maaram san pagkatawo, kun diri nag-iinop, badi nahuhudong.  Saragday pa sira, naimod na nira Rene an sistema san kanira pagbuhay, kun pan’o sira nakiuma sa ingod san iba, nakibanti, nakibahin sa tagsadiri san ingod kada pag-ani o pagpisar.  Igso’on an gahoy nira sa tagsadiri san ingod na kanira in-aataman, nan dati na nabugsukan sa Narö.  Para kay sugad sin obligado man sira magsirbe sa tagsadiri sa kun nano man na paagi, sugad san mga pahim’ot, pagdanon sin wara bayad kun may kasiributan. 

      Maski daghan an naimod nira sa iba na kabataan na wara kanira, diri man kinakulog san bo’ot nira.  Naruyag na man hamok sira pag-imod, pagyanghad, pagtan’aw.  Kun iba na, nagpapa-irimudan sira magkamaranghod, nan nasugad sin “dianison, ha?”  Diri na man sira nagmamaw’ot sin pagkamayon sadto sa maabot na panahon.  San mauso an bisikleta, wara man sira pagnali, maski inraralabayan san namag-bisikleta.  Maski san mauso an ice candy, wara man sira sin masugad “tadihan ta man daw ini…” Iba man an kanira gusto.

      “Mamay”, bagaw ni Rene habang insusugat san ina an saluksok sa kaniya palad. “Pwede man tabi ako magbutas pag-iskwela? Sugad kun Manoy?”

       “Binuang-buang man sini”, bagaw man ni Oya Mameng, inhihinayod an insusugat. “Kay nano man?” Hataas an boses niya para kay wara sin harang, kun sa bagyo, dampog hamok, wara uran.

      Ngunuris si Rene, nalanitan.  “Si Manoy ngani di’ man nag-iiskwela…”

      Binugnot diyo ni Oya Mameng an kamot san bata.  “Pagbisay ngani kay, ho, nabugtawon na ako…Kay nano, mairog ka man kun Manoy mo, na hugakunon mag-iskwela?”

      “Hm, harayuon an iskwelahan, maisugon pa an maistra…”

      “Nakalantu’ag ka ngani pa-Dolipay, para do’n sa Poctol, naharayuan ka…”

      “Tsk, wara man ako sin ikurulor…”

      “An’hon ba’ yo’n na ikurulor.  Magsusurat man hamok kamo, diri ma’o?”

      “Inpapadruwing kami san maistra, kun iba na…”

      “Di’ manghudam ka sa kaklase mo na mayon…” Tunugbos na si Oya Mameng.  Nahali man gihapon an saluksok. “Ho, ayaw yo’n pagsusuripa…”

      “”Tog wara man sin nagpapahudam, Mamay…”

      “Bay’e kay mabakal kita…”

      “Kan’o man, Mamay?”

      “’Haputon ko ngun’a si Papay mo. Kinuwa ni Oya Mameng an silhig sa may harigi sa irarom san palhugan.  “Hala na, supsupa na niyo yadto na kakaw kun gusto niyo, kay basi maibulad…”  Nagbatog na siya panilhig sa hawan, intitipon an mga uga na dahon nan sin ginusap pakadto sa kaniya tap’ong, sa irarom san puno san kakakawan.  Gred payb sadto si Rene.  Bag’o mag-entra an klase basi maging segundo anyo siya sa BI, nautob man gihapon an gusto niya, san sabihan siya san ina na diri na ngun’a magpalista, kay wara sira ibarayad. 

     

Makadto na tabi ako, Mamay”, sarit ni Rene sa ina.  Makadto siya sa BI, babagaton an kaniya maestro, si Mr. Perez, basi kuwaon an card. 

      Alas-dyes na, wara pa an maestro. An mga kaklase niya, may namaghulat, may nag-uurunot.  Nag-uruingkod siya sa may pasamano, tan’aw sa luwas, sa may gate.  Sigi an parasa-pasa san mga iskwela, sigi an paralanat san nag-uurunot.  Nginarat ugaring siya san may kumurarat nan may rinabak sin bato.  Nag-aralto an iba na naglalabay, hasta san iba na nag-uurunot man.

      “Salbahi ka!”, tag’ok san boses na babayi.  San tinan’aw niya naimod niya si Ibay, na kila man hamok niya sa ngaran, maski diri pa man niya nakaistorya.  Inrarabak nag’ud si Gurang, na naglilikay man, nagpapaipli kun Awel. Wara man kaigô an inrabak, nan wara na man pag-otro an nagrabak.

      Sinundan san imod ni Rene si Ibay, na puniliw pakadto sa sayo na babayi na iskwela na naghihibi, tahob san palad an pandok.  San halion an kamot sa pandok nan mamahik-pahik, naimod ni Rene si Julia, na pareho san duwa man na lalaki na kahiran, aram niya an ngaran maski diri pa man niya nakaistorya. Tunaod-taod sin diyo an imod niya sa gawi ni Julia, bag’o nabati niya an haraguros san mga iskwela pasulod sa kwarto, nan an sarabi na bagaw, “Oyon na si ser!”

    

San turno na niya pagkuha san card, grabe an kurutab-kutab san dubdub ni Rene, naraw-ayon siya.  Nasang’ab pa niya an baho san arak pagsurumaton ni Mr. Perez.

      “Ho, nano ini na clearance mo, Renato, kay wara sin pirma ni Miss Gache?”,

      Kunatol an alimpuporo ni Rene, kaya kinahka niya. May gunuyok man sa kaniya agtang, kaya didto naman an kahka niya.  “’Tog, ser…wara man tabi ako pakasobmit san pradyek sa Science…”

      Nanghuyam si Mr. Perez.  Nanghiwud. Grabe an amyong san arak.  An mata niya, sugad san mata san rugok na sibubog na inlilibot kun iba na.  “Iya, diri ko pa maihatag ini na card mo. Bumalik ka na hamok kun kumpleto na ini na clearance mo.  Okey?”

       Wara na pakipasuhay si Rene.  Bunaya siya na nangahka pa gihapon san alimpuporo.  Mayad kay pag-uli niya, wara man didto an ina.  Hanggan niyan, wara na man kaunabihi yadto na card.

  

Wara man bale yadto kun Rene.  Batog pa sa batog, wara man sa isip niya an pakahuman pag-iskwela.  San suru-saday pa siya, an nautadlan man hamok niya, panalbatana, panguwa sin hinog na laptukay sa banika, nan panghupul sin puyo nan haruan sa Pal’og.  Sayo san mga naruyagan niya, an makatarup’ak sin bag’ohon na udo sin karabaw, labi kun bilugon pa.  An hihimu’on niya so’on, mangalap sin bato nan pagsasaragon an udo, patapsak, hanggan sa magkuriyat sa dalan, puno sin kabagtuan.

      An gusto man hamok niya, an mairog an kinaadman sadto na kanira ama, mapa-pasakay, mapa-dagat o maski pagpuru-panday.  Kun araram na yadto san gurang niya na kamanghod na lalaki, dapat aramon man niya. Ma’o ini na mga bagay an mahalaga, basi mabuhay siya, nan makabuhay sin pamilya sa maabot na panahon.

      An yamit diri man hamok ipurutos sa lawas. Mayon man gihapon sin itso, sin paduru-dianis, sin pasambang, sin bagaw istayl.  Ma’o man an buhay san tawo.  Mayon sin kamas sa pagpakabuhay, mayon man sin para sa kaugmahan. Naimod ini ni Rene sadto sa pagbulang-bulang san ama, na kun iba na nakabungyod man siya. San magturutin-edyer si Kardo, an gurang niya na kamanghod, nagbatug-batog man pagtagdiyo sin hinagos sa kanira tolo-kapuno na pugáy.  Mamangno, natin’o na san ina nira san paurut-urot, na di’ man pinamatian.  Hanggan san maging hayag na an pakitangway. Dahil buru-bungyod, nakaaram man si Rene sini na bagaw nira dibersyon.  Kun medyo kulanting na, nan kun nayupyop na san sigarilyo niya, an pamati niya daku’on na siya, seryoso na na tawo, abante na san mga ka-edad niya na namagkamas pakaaram didto sa iskwelahan.  Para kay, kun si Kardo taliungod, si Rene, irog-irog.  Diri siya naruyag san pasuruhay kun kurulanting na, nan san pasarali kun iba na.

  

Maski bagaw maluya mag-inom, aragdahon siya kay maaram-aram siya mag-gitara dara san kapihar san kararani nira na buta na gitarista. Sa kagustuhan ngani niya magka-gitara, hunimo siya sin gitara na an tiyan, lubot sin gahinan, na pinatayunas niya sin mayad.  Ginahoy niya yadto na bagulele—kumbinasyon san bagol nan san ukulele, para kay an tama man hamok, an bagol, kay diri man magagahoy na ukulele, kay unom man an kwerdas. Dara-dara nira yadto kun na-istambay sira sa Dapdap, kaurupod an barkada niya na si Munto, nan si Lando Galosmo. Nagamit man nira sa harana sa Madlawon nan sa Dancalan.  An kadianisan pa, dahil siya an naghimo, wara siya kapawot magbilog uli, san magsiriway yadto, matapos mairapado san magpasuruhay an kaharampang niya na nag-iirinom, sayo na hapon.  

  

Saday pa si Rene, reparohon na an kaniya-asul-asol, nan san kaniya boses na hali sa irong. Dahil sini nan san panit niya na pus-aw, inkarapis-kapisan man siya san bansag na baug.  Kun sira hamok, nasugad man si Oya Mameng sin, “sanglit an bata ka ni ama mo… “ na gusto sabihon, dahil yadto si Inoy Ilis, ma’o na ngani an bansag. 

      San may nakisirong didto sa kanira, nareparo an li’og ni Rene.  Bagaw sadto na nakisirong, na maaram-aram man ada magbulong, mahahali kuno yoon kun pagdadapugon sin santo-anghel.

      “Wara ‘gud sin santo-anghel diri sa pagkararani, baybayon liwat…”, bagaw ni Oya Mameng.

      “Eh, daghan ugaring so’on, sa bulod, o sa harani san salog”, bagaw man san nagtukdo.

      “Iya, bay’e, kay kun maglaba ako sa Dolipay, mahanap daw ako…”, tuga ni Oya Mameng. Dati, diri na napa-Dolipay si Oya Mameng paglaba, kay nasayunan na hamok didto sa kali na patubi, sa may bato na dako sa irarom san alum. Napundo ugaring yadto san magbatog na an tarangkal sa Iraya, nan sa kali an aranod san udo.  Batog sadto, didto na sira sa ubò san kali—sa Dolipay—pamaglaba, nan kararigos.  Unalto naman yadto san abutan na sira san koneksyon san gripo.  Kaya napa-Dolipay na hamok sira, kun daragko an inlalabahan, sugad san mga tamóng nan moskitero. 

  

Aw, diin yoon?”, ughoy ni Oya Gunda san igtapo sira Oya Mameng nan san bata na babaye, tigsayo sin planggana sin larab’han, pakadto sa salog.

      “Aw”, bagaw man ni Oya Mameng, na hunangos sin hararumon.  “Manglalaba sini na mga katamungan, kay mga maangpoton na…”

      “Iya, matawo-tawo na do’n, kay uru-udto na liwat kamo”, bagaw man ni Oya Gunda. 

      “Iya, pakarin ka man, Igso’on?”, hapot ni Oya Mameng.

      “Atog do’on kura Paring, kay imudon ko kun may tidong….”, sugad sin naraw-ay na tuga ni Oya Gunda.

      “Aw, nano, mag-iinalsuman?”, tangkod ni Oya Mameng.

      “”Ma’o”, bagaw naman ni Oya Gunda.  “Bagaw ko, palainan ta na man kay malin puro ha’k soli”.

      “Aw, hala, kay pakahuman mi do’n, makikaon na hamok kami sa iyo”, karaw ni Oya Mameng.

      “Aw, uu, para so’n…” ato man ni Oya Gunda.

      “Iya, hala, kay ho, madagos na kami…”, paaram ni Oya Mameng, san may madumduman.  “Aw, naduduman ko…may aram ka tabi dini, Igso’on na may tanom na santo-anghel?”

      Punundo ngun’a si Oya Gunda, sipit an siko na sayo, an tudlo, lungtod sa kaniya hiwa, patukdo sa irong, nangalag-kalag.  “Sin-o baya….aw, uu, do’n hu, naimod mo yo’n na lakdanan hu, yo’n na hawan na may puno sin kayubkob? Mayon do’n ako sin naimod.  ‘Kay?”, bagaw ni Oya Gunda.

      “Eh, atog ini na sayo ko, pirmi may asul-asol, nan madaliay sip-onon.  May nakatukdo man sa amo, na mayad kuno igdapog an santo-anghel…Makaayò ada do’n?”

      “Uh, na ma’o dini an arayuan, kun may nangaipo…ambot man kun akay wara sin nakamamat so’n na iba…”, ngirit-ngirit ni Oya Gunda na nag-iistorya. “Kayna, kay up’dan ta kamo”.  Bag’o pa nakasayuma si Oya Mameng, lunakaw na si Oya Gunda pakadto kura Oya Binsing. 

      Nakaduwa man hamok sira na tag-balay bag’o dunungaw si Oya Binsing.  “Sin’o yo’n?”

      “Atog may gusto kunta mangayo sin diyo san imo sangto-anghel, tinukdo ko man liwat…” bagaw ni Oya Gunda. 

      “Aw, kuwa na hamok kamo do’n, oyon do’n ho, sa may kaabay san lakad-bulan…” intukdo pa sira ni Oya Binsing. 

      Kunutos sin nagkapira na dahon si Oya Mameng, nan bagaw “Iya, salamat hamok tabi sini…pira man ini?” hapot niya, maski sinabi na na ayò.

      “E, para man ba’ so’n? Dagdagi pa niyo…” bagaw man ni Oya Binsing, nagdudungaw hamok hali sa bintana niya. “Mayad baga yo’n sa may mga hapo…”

      “E, tama na ini…kay kun maagrot…salamat hamok”, paaram ni Oya Mameng.

      “Kun nano, di’ bumalik ha’k kamo, nano so’n na dahon na nasuyo man uli yo’n…”, bagaw ni Oya Binsing.

      “Aw, iya hala tabi, kay kun kan’o, di mangayo uli kami…halion mi na ha’k an amo raw-ay”, bagaw ni Oya Mameng.

      “E, para man ba’ so’n, makadanon pa…”, suhay uli ni Oya Binsing.

      “Iya, hala, Binsing, makanhi na kami, kay ho, manglalaba pa ini, nan mangaru-aro man ako”, paaram ni Oya Gunda.

      “Sigi tabi”, paaram na man ni Oya Mameng.

      “Hala.  Udtohon na kamo…”, bagaw ni Oya Binsing.

      “Atog ma’o…”, simbag pa ni Oya Mameng, maski diri na nag-iimod, kay naglalakaw na sira pahali.

  

Reneee, kan’i daw ngun’a”, tag-ok ni Oya Mameng.

      Binut’san ni Rene an kugos na ataman niya na ayam, nan kunadto sa ina.  “Nano tabi, Mamay?”

      “Kumadto ka sa Sapngan, sa may harani kura Igso’on mo Gunda, dar’hon mo ini na diyo na gulaman didto sa in’ayuan ta sadto na santo-anghel.”

      “Di’ ko man yo’n aram, Mamay…”, sayuma ni Rene.

      “Aw, di’ haputon mo si Igso’on mo”, bagaw ni Oya Mameng.

      “Tsk, naraw’ay ako…” unubò si Rene, inhuru-hapihap an ayam.

      “Hala na baya, kay ho, taud-taod do’n manirum-sirum na naman…”, tugal uli ni Oya Mameng.

      Nakapira pa siya na tugal, bag-o tunuod si Rene, na halata na kulbaon.  “Iupod ko si Pontot, ha?”

      “Ay, ikaw.  Basi kun durulakun yo’n san kaayaman didto…”, bagaw ni Oya Mameng.

      “Iya kay di’ man yo’n mapadaog, ha, Pontot?”, kaistorya ni Rene an ayam niya, na nginaranan niya sin sugad so’n, kay san saday pa, lipuntutay.  (Bagaw kunta san iba na kamanghod, Bantay, kay parabantay kuno.  Iya kay may sunupla man, na bagaw, sa komiks kuno, an ayam kun Ingles an ngaran, badi Blackie, Brownie o Whitey, nan kun Tagalog, kun diri Bantay, Tagpi. Bagaw man sin sayo, “Iya nano man an mayad, aber?” Bagaw man sadto na sunupla, “Hmh, magpara-ngaran ka so’n, manta, susumsumanan”.  Wara na kunta yadto ngaran, para kay si Rene, kun diniduwak an ayam, sigi an katin’o na lipuntot. Kaya kinup’tan san ngaran.)

      “Ay, ikaw an bahala.  Hala na ho, oyon na yo’n sa anahaw”, bagaw ni Oya Mameng.  “Ayaw na pag-aabrihi didto kura Igso’on kay kun maibanan pa…”

      Ma’o yadto an una na pakaabot ni Rene kura Julia.  Diri pa niya aram na kura Julia yadto, kay wara man didto si Julia.  Diri pa man inhuna ni Rene, na mabalik pa siya sin pira ka-beses, hanggan umistar siya. Sa niyan, nakaabot siya didto unong san kaniya asul-asul, nan san masitas na iburulong na nabuhay nan dunangba sa hawan ni Oya Binsing, pareho man halimbawa san kalunggay nan san tanglad, na didto man sa kanira hawan madangba, kaya sinasayunan na hamok an kararani mangutus, kun iba na diri na ngani nagsasarit.

  

An bugas nira, hali sa kabahinan nira sa tadiya ni Kardo, na tadiya man sadto ni Inoy Ilis.  An isuruda, pinangutus hamok nira hali sa hawan, nan kun iba na sa pasakay o sa bulod.  An isda nira, kun diri nakapamana o nakapabunggo an duwa na lalaki, badi an patinda na hali sa Bulan, o an inlilibot hali sa Dancalan.  Mayon man sira sin nagkapira na bilanghoy na minantikilya, na indidiyu-diyo hamok nira pag-gabuta.  May diyo man na gubon sin kamote, na himunuan nan kutusan sin ogbos.  Ma’o na ini intero an inhahalian san tubóng san kanira baktin, na higot sa likuran san kanira balay, may tubúngan hamok na linukat na lawas sin lubí.  Kaya wara man haros sin dahilan basi magsaod pa si Oya Mameng kun Miyerkoles o Sabado. 

      Pero yadto na Sabado, inaragda niya an duwa niya na bata, si Rene nan si Itas, pakadto sa Central, sa ideya na masaod.  Dahil diri man anad, medyo nagngalas an duwa na bata. Totoo man, kay diri man sira nag-agi didto sa butnga san Central, sa tinampo kahampang nira Dyaning.  Didto sira pag-agi sa Lomboy, sa kahampang san sinehan nira Menelio, mala kay inparahinayod san duwa na bata an paraknit na karatula na may surat sa tisa na Now Showing.  An titulo san sine, Ako’y Alipin Ng Opyo, ka-dobol an Agent X-44, bida si Tony Ferrer. Hali didto, duniretso sira sa dispensary, nan pinalista ni Oya Mameng an duwa sa nars didto, na bagaw man “ingkod ngun’a kamo”.

      Wara man sira pag-iringkod, maski si Oya Mameng.  Nangalag-kalag sira sa sulod, in-irmod an mga gamit didto, an mga retrato na nasa kwadro, inhangos an baho na bulong san lugar. Diri malilimutan san duwa an pagbakuna, batog pagluwasan san heringgilya, an bagaw iniksyon, na pinahigop sin bulong hali sa saday na bote, pinakupsit sin diyo an likido paitaas, dinangdang an durho san dagom, bag’o tinusok sa kanira braso. Pareho naghihibi an duwa na bata habang paluwas sira san klinika, may binilog na gapas na may alkohol na indudupo sa tinudukan san iniksyon.  Inhuhurut sira san ina, para kay wara man sira pamati, nan wara man ada kabati kay may sunulod na pulis, si Inoy Siyo Estinopo, na bagaw “Hain si doktor? Inhahanap siya ni Tsip Aranda…” na may sunimbag man sin, “Yadto sa Bulan, makanhi uga’ng yadto, buwas pa…”

      Naglihus-lihos man sira sa saod.  Matawo-tawo.  Namagtag-ok an iba na paratinda.  May hali sa karnehan, sa hilera nira Inoy Tonyo Garrate nan si Inoy Levy Frando.  Sige man an tag-ok ni Oya Dalen kun Inoy Layong manungod san hipon adâ na naula.  Didto man sa isdaan, kusugon an kurag-it ni Nora, nangagda sin mabakal san kaniya tinda na sibubog. Sa piliw san isdaan, nahadok an duwa na bata sa nangiwi-kiwi na lalaki, nan kun kila nira, wara iba kundi si Nol, na wara man hamok sin nag-aakuder o nag-uusyoso. Nagtatag-ok man si Inoy Kanor san kaniya tinapa na tinda. Didto sira lunabay sa may kura Inoy Dadô, kaabay san pwesto nira Oya Trining de Vera, nan ni Montenegro, nan nira Iyas.  Linabayan man nira si Henry Gob, nagpipisar sin banagan.  Wara pa gihapon nira kaagihi an inhahanap.  Sa may yungod san karihan, harani sa tahian ni Ofalsa, yadto an karo san sorbetes ni Inoy Dioning Castillo.  Unimod man didto an duwa na bata, nan liningag an ina, na sagin man wara pagrereparo, hanggan sa maagihan na nira an inhahanap: an lalaki na nagtitinda sin pangsolda sa luho na kaserola, kaldero, karaha nan orinola. Bunakal sin sayo na putos-putos si Oya Mameng. May naagihan man sira na nagtitinda sin mga gamit sa balay.  Bunakal sira sin tigsayo na rolyo sin ilo na puti nan itom, sayo na yarda na garter, nan sin surod, kay “kuspadon ini si Felicitas”, bagaw ni Oya Mameng kun Itas. Iba man an gusto ni Itas, an bado na sab-it didto sa sitseriya san taga-Gubat.  “E, an’hon ba’ yo’n na bado?”, bagaw ni Oya Mameng san masabutan an kurukuris-ong.  “Sa pista na hamok, kay barato, darag-anis pa…”  Wara na pagribok an duwa na bata.  Pira na na pista an unagi.  Pira man hamok ka-beses sira pakasari sin bag’o?

  

May namulod sin bariw sa unhan diyo nira Oya Mameng. 

      “Hmh, mabaláy ada yo’n”, bagaw ni Kardo.  “Kahapon pa yo’n sin harakot sin harigi nan sin katsawon…”

      “Sira sin’o?, hapot ni Oya Mameng.

      “Si Noli kuno yoon, taga-doon sa Diyu-diyo”, simbag ni Kardo.  “Kaklase ko ‘gud yo’n sadto.  Hali sa Manila, dara an asawa nan san duwa na bata.”

      “Iya, di may kararani kita na bag’o…”, bagaw ni Oya Mameng.

      Malaksi’on man an urubra san tolo na lalaki.  Sa una na adlaw, nahawan an bariw nan san ragayray, naibugsok an tulo na amislag na harigi, naporma an bubong.  Sa ikaduwa na adlaw, nahuman an bubong na anahaw.  Ikatolo ka-adlaw, napinagukpok hamok san parakò san salóg.  Sumunod pa na adlaw, may nagtapon na, sigi-sige an tarap’ong san mga hinawan, san linabra, nan san sinilhig.  An kinatam, badi ma’o an pang-amak. Bag’o hunali si Rene basi magbatog man san kaniya pamilya, may tolo pa na balay na ibugsok sa dati na banika sin bariw, ragayray, nan lagundi. Sayo sadto an balay ni Kardo nan san kaniya naging pamilya. Kun iba na na agahon pa, sugad sira sin nag-iiriwik-iwikay pagpaipli sa baybayon, naghahanap sin mapuyungku’an.   

  

Dianis man an buhay nira sa Baluarte.  Harani sa dagat, harani sa pasakay, diri man harayuon sa bulod.  Sayo pa, wara sin inbabay’dan na amelyarado.  Wara man kuno ada sin mapahali kanira, kay kun sugad, di’ an katunga san Dancalan, dapat pahali’on man, hanggan san mga didto sa Buhang, sa Sabang nan sa Katorse-puno, na may mga balay man sa piliw san dagat.

      Mahayahay didto kun tagpaso, makakukulba hamok kun may barung-barong.  Para kay, sugad san pirmi insasabi san ina nira, “Ma’o man nag’ud yo’n an buhay san tawo, ‘kurusugan ha’k bo’ot…”

 

Mayo 3, 2005

Baragatón

An kararani mi sadto, si Tolindoy, mayon sin kabatiran, maski diri man niya insasabi na sugad sini.  Basta, siya ada, maski pumakarin, magsa-bungto, magsa-uma, may nagkaka-irimod na diri naimod na tawo (nagkaduwa na tolos dini an hapot: 1. kun diri naimod, akay ‘naimod’? 2. kun diri naimod, akay aram na ‘tawo’?) Basta, bagaw niya, didto kuno sa irarom san kamagong nira Tiago, pamunayan kuno didto sin mga ingkanto.  An labay kuno san mga ingkanto, didto manta sa kaabay san tulay na latayan.  Kun kaabay san tulay, di’ sa ibabaw san tubi. Para kay, dahil ada ingkanto, diri nahulog sa tubi, o kun mahulog man, diri malumos.  Kun nasagka kami kaupod siya, tinutukdo pa niya an rayray san kabiyawasan na agihan man kuno san mga diri naimod na tawo.

      Sa bungto, aram man niya na sa oliba nira Oya Tisya, pamunayan man kuno didto.  An ralabay, hali kura Oya Tisya, pakadto sa may isparago ni Inoy Indong, hanggan didto sa may kura Oya Aday, pasagka na sa uma.  Mas naiimod kuno ini kun bulanon. 

     Syempre, an nakaimod, siya man hamok, nan san diyo pa na kapareho niya baragaton.

Mayon man ako sin nabati.  Ini kuno na lalaki na taga-Kapangihan, sayo na adlaw, naatraso ada an balik hali sa bungto, kaya lampas na diyo sa panirum-sirum san magsagka pa-uli.  Wara na man sin namaglabay palugsad.  Wara na sin inkakatapo.  An nabati na hamok, huni san diwit nan san duli-duli. 

     Pakalampas kura Ari, batog na an sagkahon. Nangyari yadto na eksperyensya niya, mayon na sin tinampo.  Kaya, dahil madulum na, o badi kulanting pa, wara na pag-Buko; naninampo siya.  Lugar na mawala na siya, hiraun-daon sa tulay, nagbatog man pagbuligid sin panabot niya, mga bu’ang na lubi.  Panabot kuno niya, may nagpapabuligid kaniya, nanghahadok, inkakarawan siya.  Bagaw kuno niya, “Aw, naba, pale, ayaw so’n karaw…”  Wara man sin nagsimbag.  Unalto sin madali an buruligid.  Abante siya.  Pag-unhan diyo, batog naman an buruligid.  Naisipan niya puruton an sayo na nagbubuligid.  Nginarat pa siya san mareparo na yadto ngay’an, diri man lubi: mga ulo sin klabira.

     Kaskason man kuno an dalagan niya pa-Kapangihan, maski sagkahon.  Pinanglakadan hamok an namagbuligid.  Yadto ngay’an, pirmi man siya may inbabagat; sa salog, sa kaabak’han.  Kadaghanan, babaye na puti an bado. “Baragaton yo’n”, bagaw san asawa niya.

Ini na mga istorya an nasa isip ko sadto na adlaw na pag-uli ko. 

     Nasa kolehiyo na ako sadto, sayo na adlaw na naagi pa hamok an bagyo.  Dahil wara sa plano, uru-udto na an taliwan ko.  Unabot ako sa Gubat, alas-singko’imedya.  Bagaw san hinapot ko didto sa pilahan san mga dyip, nahali pa hamok an lastrip.  Pero bagaw, “hulat-hulata, kay may sayo na dyip na taga-Buhang…”  Nagduwa-duwa ako kun mahulat o mabalik sa Sorsogon.  Sa Sorsogon, may madagusan ada ako, pero dini sa Gubat, wara.  Kun humulat ako san dyip na insabi, ambot di’ man ungod?  Bahala na.  Naghulat ako.  Taod-taod, mga alas-says’imedya, lunabay man nag’ud an dyip.  Nakasakay ako.  Pero, bagaw san drayber, hanggan Buhang hamok.  Bagaw ko man, di’ bale, basta makaabot sa Buhang…

     Sa isip ko, an Buhang, harani na sa bungto. Pwede baklayon kun wara sin masakayan na traysikel.  Iya kay wara man nag’ud traysikel na gusto magbyahe.  Baklay ako pa-bungto. 

Diri man ako nahalawhaw. Siguro, nalangkag ako san pagbaklay sin harayo, sugad sadto san pangarahoy pa-Pinayagan, na bagaw mga syete kilometros.  Badi pareho man hamok so’n kaharayo an Buhang pa-bungto. 

     Pagbatog ko pagsagka dini sa may Taisan, nadumduman ko na an mga istorya san baragaton.  Nano baga may bumuligid, ha?  Nagsasagka ako, insasayudan ko an dalan, nag-iikmat san mabuligid.  Wara man.  Palugsad sa Porog, natan’aw ko na an banaag san hasag hali sa abrido pa na tindahan. 

     Otro sagka sa Bil’at.  Mas tigdong ini, mas halaba, nan may pira na liko.  Kun may mabuligid, badi dini.  Wara liwat sin maski huni sin duli-duli.  Wara pa bulan.  Nakalampas an Bil’at, wara man sin bunuligid. 

Naaraman ko na nabungkag san tubi an ispilwey sa Tawog, nan diri nakadiretro an mga sasakyan.  Kaya paghiraun-daon sa ispilwey, nagsul’ot ako sin shorts nan sin sinelas.  Dianison man magliwan sa butnga san tinampo.  An pantalon ko, nakahusto sa bag.  An sapatos ko, saklay ko pauli.

     Mayad na kunta an lakaw ko.  Pag-abot ko sa Dapdap, mayon ngay’an sin barayle sa butnga san tinampo, kaya masuna-suna.  Nahugak na liwat ako magbalik sa Krosing basi sa Madlawon na hamok umagi.  Unubo na hamok ako, nan bunalatas sa katawuhan. 

     Mayad man, nakasangpot man ako.

In’iisip ko, kun yadto si Tolindoy sadto na pagbalatas ko, badi masugad sa kaistorya:

     “Hik! Naimod mo yadto na, hik!, bunalatas, na may, hik!, bitbit na bag nan saklay an sapatos?”

     “Wara, hik!, man!”

     “Tsk, maluyahon ka, hik!, man…Wara mo, hik!, kaimod?”

     “Tsk, naimod na, hik!, may kalintura ako niyan, bughat ada ini…”

     “Bughat? Diri, hik!, nabughat ka pa hamok, hik!, san arin yadto?”

     “Ma’o, hik!, baga?”

     “Tsk, burughaton ka. Ako, hik!,  baragaton.  Ikaw, hik!,   burughaton, hik!,…Burughaton…”

Hanggan niyan, wara pa man ako pakabagat sini na insasarabi. Hanggan man niyan, daghan pa gihapon an oro-iristorya manungod sa diri naimod na tawo.  Kaya diri ini an ultimo ta na iristorya manungod sini. 

Ika-disisays na parte

Mga dayo kuno yadto na irinsya sin orig. Lipuntot an lawas, halip’ot an mudoy nan san siki. Mga makaunon nan, kun diri siguro nakukuntento san tubóng, mga mabuwadon.  An gahoy sini na mga orig, breeding. Mga pahupot hali sa kapitan san baryo, na ma’o an in’agihan hali sa munisipyo.

      Daghan an naghurupot. An kundisyon, kun makapabakal, tersyo an bahin; duwa na parte sa naghupot, sayo sa nagpahupot.  Mga sangbulanon an idad san orig, puro pa may bakgong san darahon.  Mga maugikon pa; sugad sin bata na diri pa nabubutas sa ina.

      Sa naghurupot, di’diyo man hamok an nakapabakal.  Kadaghanan, runimrim adâ. Kun ungod, wara sin nakaaram. Basta bagaw san naghupot, runimrim, kaya binuno na hamok,  basi madatahan.  An iba runimrim man nag’ud.

      Pareho san kura Inoy Angê.  Nagbatog yadto sa kabubugris, na bagaw man ni Oya Berya, “basi nanganaan san burgol”, kay inparatubungan ngay’an san burgol na hali sa dispensary, na hali man kuno sa Amerikano, kay mala an karton na sinudlan, may drowing na duwa na utod na kamot na nag-aabrasa, na an butkon san bado may mga bituon nan sin kurit sa sayo, nan barong Tagalog man sa sayo.

      “’Tog di’ man burgol!”, pangutiil man ni Inoy Angê.  “Badi an ku’an ugang, an mais na inparasakot mo sa sagmaw…”.  Pwera ngay’an san burgol, mayon pa sin pulbos na mais na hali man sa dispensary. Kun nano man an dahilan, wara na nag’ud an orig kaayugi, hanggan sa wara na pagkaon, labi siguro kay sarakot na an udô nan san sagmaw. 

      An bata nira na lalaki, si Gurang, ma’o an nagbabantay sadto na aga san mamatay an baktin.  San sinabi niya sa ina, bagaw man hulaton kuno si Inoy Angê, basi ma’o an maglubong.

      Di’ hinulat…

 

Tinangkaan yadto ni Gurang. 

      Mayon siya sin naimod na sayo na langaw na naglayaw-layaw sa minatay na baktin. Nagburu-balyo an langaw sa hiwa, mata, nan talinga san hayop.  Mamangno, an sayo na langaw naging duwa, hanggan nagkapira.  Sa sulod sin diyo na minuto na kahapuni san langaw, nareparo ni Gurang an hiwa san minatay na baktin, nagkolor gatas.  Bagaw niya kun lunuwas an inparapasurop na sagmaw.  “O, ala, grabi na ugang an ihi san langaw!”, bagaw sin sayo na nag-uusyuso.

      Ihi ngay’an yadto san langaw, bagaw san nagsabi.  Nataud-taod pa si Inoy Angê, didto hamok si Gurang, nagtatangka, nagdudukdok sa ingod san pakól niya na gapot. Mamangno, yadto na gatas-gatas na bagaw ihi, nagbatog pagkiribol-kibol, hanggan sa dunaghan pa an ulod.  Kun nataud-taod pa si Inoy Angê, naimod kunta ni Gurang an pagkabuhay sin mga bag’o na langaw, hali didto sa mga ulod.

 

Baba’adaw na hugak mo!”, tag’ok ni Inoy Angê pag-abot, pulay-pulay, pas’an an kamiseta.  Wara tulos pagmangno si Gurang, kaya wara pakalikay sa talukang san ama.  Natumba siya sa kaabay san inlalangaw na bangkay san baktin.  “Nano, diri ka pa so’n nagahom maglubong? Mayad ka hamok magsiba na salbahi ka, wara ka nag’ud sin data!”  Kunaskason an kaniya pag-buhat pagkaimod san biyaw san tampaling ni Inoy Angê.

       Nangatak-atak na an sudang, maski wara pa pamahaw, pakadto na si Gurang sa Pal’og.  Didto siya magpapaliot-liot maghapon, sa may payag nira Inoy Berting. Kun iba na, nakisamyaw siya san mga namagburadol; parapurot san naurok na inpapalayog.  Naruyagon siya kay pirmi siya una makapurot, kay pan’o rinarabi man hamok niya an layhon, wara hadok sa lapok.  Diri man siya makasadiri sin buradol kay wara man siya ibarakal sin tabíd, sugad san iba na bata. San may mapurot siya na tinatä, inuli niya kay ipaimod sa ina.  San maimod ni Oya Berya, pinaraknit ugaring an buradol, nan dinungkot sa kalayo san insusugna, nan bagaw “…na kabayo ka, maghapon ka ha’k sin lantuag…” Kun may nagdadarakop man sin haru’an, nakidakop man siya. Kun diri, pirmi man may masasalbatana na tamsi sa pasakay:  kab’on, tikugas, nan sin tubtob. Dahil ada mas an lab’og niya sa lapok kaysa sa karigos, an bitiis ni Gurang diri na nahalian sin kagihki: naggigilang-gilang na nagguguru-gisngak, an gisngak birilog-billog na sugad san sa siki san manok. Dati, Lito an lulo niya.  San may sunugad, “ba’adaw yo’n na siki mo, sugad sin sa gurang…!”, kinup’tan na siya san bansag.

        Sa Pungko siya kawili.  Sayo na adlaw na tinugal siya pangunglon san ina, tugal na kaurupod an “kabayo ka…”, nakaabot an lakaw niya didto sa may kura Miraya, harani kura Makuri, sa may liku’an pa-Bamban.  May uto na siya na butok sin igaratong—sarakot an unglon, sanga, nan kariwkiw—san may malabayan siya na kabataan na namagbarabád sin hagís. Yunanghad man siya, nag-hulat-hulat san lihis na radag. San may maisulod na siya sa mga bulsa san saruwal,  didto niya katan’aw an dagat hali sa Pungko—abot an dako na binagong sa Pag-ultan, hanggan san mga namaglabay na bapor sa Parola. Malinawon an dalan sa Baluarte, sugad man hamok siya sin higante na nagdudungaw sa mga kutitub na naglalakaw, sa nag-uubra sa pasakay, mga kabataan na namagpalayog sin buradol. Haros pantay na kaniya an mga naglalayog na buradol, kun haros pa hamok, tulayan niya an tabid palugsad sa ibaba.  Naimod niya an mga puno sin anahaw, mga mahugusay an lawas kay sugad sin inhihirinat an sadiri basi mapantayan an Pungko.  Para kay hanggan man hamok sira sa katung-anan. Batog sadto, kun nalabay siya didto, nangingkudan siya sa may bato na narambungan san hagis, natan-aw paharayo, nan nadungaw paibaba.  Didto niya nasarihan an harayo pa na pangalag-kalag, an malabawan an kadaghanan.    

 

Diri man sugad sadto dati an kaniya mga magurang.  Nagbatog hamok yadto san lumuwas an kaniya kamanghod. San una, nareparo nira an kakulangan sin kiwa san bata. Maski induduwak o inguguyok, wara hamok, harayuon an imod, sugad sin nakiglain. Si Gurang na haros ma’o pirmi an bilin sa kamanghod niya, mayon man sin nareparo.  San maghiran si Oya Berya nan si Inoy Angê, kusugon an tag’ukan sa balay.  Lunagabong pa ngani sin kusugon san ibarabad ni Inoy Angê an kaguran. Kunurarat man si Oya Berya sin abot sa langit. An kamanghod ni Gurang, wara hamok pagngarata. Bangâ-bangâ an kamot, sigi hamok an ligid-ligid.

      Sobra sangtaon an bata san makalakaw. Kun tutuuson, tama sa idad.  Para kay an pagsuromaton, wara pag-abot hanggan sa mag-idad siya sin tolo, nan diri pa kumpleto; daghan an pahanga masabutan.

     Bagaw san iba, yuyid kuno an bata.  An iba man, sugad kun Oya Biyay na parabulong, bagaw karaw, kay badi may nanguntra kuno kun Inoy Angê.  An iba man, bagaw engkanto, kay sugad kuno sin pirmi may kaistorya na iba an bata. Bagaw man san iba pa, sira Oya Berya kuno, malin may irinsya man sin mga lidaw. Mayon pa sin nagsasabi na busong kuno, kay malin sayo kabeses, si Inoy Angê sunagka pagpuhag sin ligwan, maski Biyernes Santo.

      Maski nano pa, yadto an inbatugan san paglain san ugali ni Inoy Angê nan ni Oya Berya.  Ngunana an pagkahubganon ni Inoy Angê.  Kunurihon man si Oya Berya, lalo didto sa namagsarabi san manungod sa irinsya. An paluwasan nira san kanira aburido, an kada sayo, nan san sayo pa nira na bata, si Gurang. Maski san mamatay yadto na bata sa idad na upat ka-taon, wara na pagbalik sa dati an ugali san mag-asawa.  Kinaandan na hamok ni Gurang an muda, talukang, kusnit, pakól, rapado. Mayad ngani kay sinintensyahan man tulos ni San Miguel si Inoy Angê, san, sayo na adlaw, unuli na ungod an kasusuka, kada pira na pulay-pulay na bitad, mapiliw pagsuka, hanggan sa puro na hamok tubi na berde an insusuka. Pagka-aga sadto, wara na siya pagbuhat kay marauton kuno an pamati. Nakatolo man ka-semana sin katil’igi, bag’o siya namatay.   

       Si Oya Berya, bagaw sa komiks, relaks hamok. Turutinawa, hiyum-hiyom.  San unawat-awat, sugad na man sin may kaistorya na diri naimod na tawo.  Bagaw san iba, uyók, tuyú-tuyó.   Bagaw man san iba, lunuwas man gihapon an irinsya. 

      Dahil siguro naimod niya an kakulangan sa palibot, nakaaram na hamok si Gurang pagdisponer para sa sadiri.  Si Oya Berya, maski nagpaparung-parong an alimutaw, padagos man an dati na pangiwa-kiwa, sugad san pag-aro-aro, an panilhig kun iba na, pamugos san kanira hinuba, nan pangagsa sin himuon na kalo kun may napa-agsa.

      Dahil sa raw’ay, kinadak’an ni Gurang an pagkalupaw, an pagsikup-sikop, an pagturutan’aw.  Paghuna san kadaghanan, wara siya labot.  An totoo, daghan an kaniya obserbasyon sa kaniya palibot, sa iba-iba na tawo. Maski diri siya kasugpon, nababati niya an iristorya, naaraman niya an mga notisya, an mga kurunu-kuno, an diyo na ungod nan san daghan na pakaraot.   Sa kaniya pagsikup-sikop, may namamasdan siya na mga nangyayari sa mga barisbisan, sa mga likuran san kabalyan, sa pag-itan san mga bas’og.  Sa kapanirong niya, nakabati siya hasta san iristorya sin mag-arasawa kun naghihimaturog. 

       Sa mga nagkaka-irimod niya nan nagkakabarati, sayo an kaniya nasasabi: dini sa Bulusan, daghan an buwaon. May mga mayadon kun kahampang, maski iba an insasabi kun iba na an kaistorya. May mga mainistorya sin daghan an pasobra, kun diri man may mga iban na.  May mga parasimba man na diri man ngay’an banal.

  

Wara man sira sin mga paryentes, sa kaniya pakadumdom, para kay dahil siguro sa sira kawaraon.  Sa uruyag, uruyaton siya unong san kaniya kagihki. Sa kababansag kaniya, bihira na an nakadumdom san kaniya tingarani.  An ama man niya san buhay pa, pirmi man hamok hultok, kaya inpaparatirinaw’an kun nalakaw na na pulay-pulay.  Nan an ina man niya, iba-iba man an garahoy, lalo na san medyo nawaraan sin timon. Sugad sini sa kanira an pagkararani. 

 

Diri man nira kararani si Oya Petra, kay siya taga-didto ugaring sa Poctol, sa may liku’an pa-Sapngan. Para kay sa kun nano na dahilan, sugad sin nasa sadiri na balay kun naagi si Oya Petra sa kanira; diritsuhon pangingkudan sa palhugan, pagsikup-sikop kun sin’o an yadto sa balay. Kun nahatukon an burong ni Oya Berya nan nakatupar na yadto si Oya Petra, sinusuhay sini, luway an boses na bagaw, “Liyâ soon, Berya, kay, ho, kun may makabati…” nan kinakabit na niya pauli, pasulod sa balay. Paghigda so’on ni Oya Berya, bubulkason na man ni Oya Petra an kaniya tungkos, nan iluwas an manglain-lain na sulod. May ilahid, may idapog, kun iba na may itu’ob kun Oya Berya.  Naayad man ada an pamati san lidaw, kay natuturog. Taod-taod na so’on an katurog, sigi pa an hapros ni Oya Petra sa agtang ni Oya Berya.  

        Nakikaon man siya kun iba na, harampang sira na tolo. An kaon niya sugad man hamok sin tadi, kay di’diyuay, Kun iba na, nasugad hamok siya sin “tama na ini na arós”, nan napalis sin kape de arros sa tasa na losa. Kaya siguro siya mahugos, medyo ub-ob liwat an gutok.  Pirmi siya di-itom na bado.  Ma’o ada ini an dahilan kaya an gahoy kaniya san iba, Petra Asuwang. Pwera san pagmamâ, ugali ni Oya Petra an pagyupyop sin sigarilyo na itom, na an may pugkot na durho binabangà niya sa sulod san hiwa. Diri hamok sini nagtitin’o si Gurang, pero siya an nakidit, nahadok na sugad sin kaniya hiwa an madadalsuan kun ingkaso.

        May kinaadman pa si Oya Petra, pwera san pagbulung-bulong.

        Nabuhay kuno siya sa Catarman. Didto, kun hain sarabi-sabi man an kabatiran san parabaráng. An ama niya namatay saday pa siya. Pagkabalo, unasawa uli an ina niya, nan nabalo uli, nan unasawa uli.  An ikatolo na asawa, mayon sin tinukdo kaniya, mga kinaadman manungod sa mga gangat nan tayod nan bunga sin mga tinanom nan kahoy na abunda sa tahok para kay diri aram san kadaghanan an nahihimu’an pwera san pagraba-raba kun nakadungkot na.  Halimbawa, kun sinasarakot ngay’an an dapaw san kakanog, an dapaw san kabuluan, nan san dapaw san lingatong, maraot an epekto sa ginhawa.  An hinihimo kuno sini, sinasamad an bituka, kay naturusok doon an mga dapaw.  An pamati san tag-ginhawa, maharabahab, nangasuka nan nahalawhaw.  Pinangluluya siya, maluya an kaon, malaymay an pamati. Mga pira ka-semana na sugad sini, maglulupa na an kaniya bituka. Kun diri buriton, mamatay siya sa madali na panahon.  An bulong sini na hilo, ubat, na kadaghanan, lana na pinainom kay basi kuno humanlas an bituka, nan dumiretso an hilo paluwas sa ginhawa.  Si Oya Petra, mayon sin aram na kahoy na an gangat, kun kinikilkig nan pinainom sa nahiluan, dagos ayad san pamati. Kun may diri siya naruyagan na tawo o grupo sin mga tawo, pinatadi niya san kaniya tukdag.  Maski diri siya kahampang sa taramo o sa karaon, malaksion man an kaniya kamot kun napalipot siya sa mga banggerahan, kun hain yadto an mga pagkaon nan inumon, hasta san mga pinggan, baso, nan san mga lutuan.  Marukdugan hamok an mga ini, sigurado, mayon sin makamati pagkahuman san karaon.

        “Kaipuhan ta, Nono, an diyo na kinaadman”, bagaw niya kun Gurang minsan.  “Masakit an tawo na inkakaya-kaya. Ma’o ini an ato panagang, kundi’ man iparatas.”

 

Diri pa si Gurang tin-edyer, mayon man siya sin namatian.  Kun nangudyut siya, nasi’ok sin mayad an kaniya dubdub, hanggan sa mawaraan siya sin panimbang.  Nakiridit an kaniya lawas, sugad siya sin inkukutol. Nangiwi-kiwi siya, biyo na naturo an laway niya na diri niya napupugulan.  Mga pira na minuto, nakalma man siya, hanggan sa sugad man hamok siya sin nag-uyok. Mayad ngani kay kun inaabot siya, pirmi man sa balay, nan kun sa luwas man, wara man nakaimod kay pirmi man siya solo. “May inbabati ka, Nono”, bagaw ni Oya Petra. May kinuwa sa tungkos nan hinatag kaniya an sayo na kunkum na liso. “Kun magraot an pamati mo, sumupä ka sin sayo sini basi diri na magpadagos an pag-atakar sa imo.  Tiuson mo hamok kay diri sini dianis an rami…”

      May hinatag man siya kun Oya Berya na bote na may sulod na lagtang na dulaw an kolor.  “Iglahid mo ini sa imo sentido bag’o ka magturog.  Makamati ka sin kadianisan, sin kapamunayan.”  Yadto ada an dahilan kaya batog sadto, sugad sin bunalik na sa normal an kiwa ni Oya Berya, maski an turuya-tuya kaniya padagos man gihapon. Inataman uli niya an kaniya mga masitas, an mga suranggä nan san mga bidlayä, an mga kayanga nan san mga santal.  Dahil kun Oya Petra, nagtanóm pa siya sin mga albahaka nan sin kulugun-kugon, mga artamisa, lakadbulan, nan san bagaw herba buena, na kun gahuyon sa Bulusan erbobohayna. Gurangon na sadto si Oya Petra.  Pero wara sin nakaaram kun namatay siya.  Basta na hamok siya nawarà.  San warâ na siya káimod, warâ na man siya pag-parairistoryaha. Hanggan niyan, diyo man hamok sa Bulusan an nakadumdom kaniya.

 

Naanad si Gurang pagsolo.  Kun diri pa nakiaram an kararani nira na si Oya Elena, na in-unungan pagtubasi kaniya ni Oya Berya, diri siya mabungyod pa-iskwelahan, pagpalista sa gred wan. Sa klase nira, wara man siya sin naruyagan. Sa pag-imod niya, daghan na kaklase niya an buntol nan angang. Maski pa daghanon an kanira nutbok nan sin lapis, nan puro pa bag’uhon, daog pa niya gihapon sira kun hiriran. Diri siya mapadaog. Kun recess habo kunta siya magluwas, para kay sigi man an tin’o san maestra, kaya napaliot-liot na hamok siya sa luwas. Kun iba na nag-iimod san namag-uruyag, sugad san mauso an turumpo. 

        Nag-iimod siya san burungkugan.  Sayo san mga turumpo, mahagungon kun nataririk, dianison pagbation, maganyahon. May diri nakatios, hinahapot an tagsadiri sin “nano yo’n na kahoya…?” na sinisimbag man san hinapot sin “…hoya-hoya sagalpot, salbahi an naghapot…” nan matinawa. Siya, di’ namatì hamok. 

        Sayo na adlaw, nag-uuru-ingkod siya sa may fishpond, may nabati siya na naghahasa sa lunob na simento san iskwelahan. Tinan’aw niya, pero wara siya pagsuromaton. Yadto na naghasa, san makahuman, runani kaniya, nan inburu-bungkog an turumpo, sasaluhon, nan ipatala kaniya.  San wara pa gihapon siya sin sinabi, bagaw san sayo “Gusto mo sin turumpo? May kautod pa ini na sanga sa balay.  Gusto mo himuon ta?  Kailon na ini na biyawas, kaya mahagungon!”

        Taraski nádagka na man nag’ud, sunugpon man siya.  “Tsk, maluya kita so’n…” Diri niya masabi na wara man siya sin sundang na matarom, pako na tres pulgada, nan sin lubid na hagâ. 

        Nabasa ada an nasa isip niya, kaya bagaw naman san sayo, “Do’on, pagritira, kay paytun ta.  Ako na an mahimo, may pako pa man didto sa sayo ko na turumpo na nábuka sa paratúk.  An hagâ, di malubid kita…pira man yo’n…”

       Batog sa paghingpit nira san sanga na hinimo na turumpo, dunagos sa paghapit-hapit si Awel sa Dapdap, kura Gurang, nan ni Gurang sa Lomboy, kura Awel, paki-uyag. Mas dako si Awel, pero diri ungod na parasunod hamok niya si Gurang.

      Para kun Awel, an pagsolo-solo ni Gurang, an pagka-diri-matingog, iba sa kadaghanan na gusto kaniya magrani, magtala. May mga kinaadman na kun Gurang hamok niya naimod. Si Gurang man, sadto pa, naimod na kun Awel an talï, na natatahuban hamok san ikararaw, san pagpareparo sa iba na paagi.

      Sadto pa man, si Julia napalain man sa kadaghanan, kay sugad sin sa dako na tulos an kiwa. Diri siya nakisakot maski sa iba na kababayin’an, labi yadto na mga makinurag’it. Sayo hamok an kaniya kaupod-upod, si Ibay. Maski nano na patinawa ni Awel, wara sin epekto. Sa kadaghanan, sugad siya sin paradiskubre sin mayadon na bulong, pero kun Julia nan kun Ibay, wara ini data.

      Kun sin’o an diri nagrereparo, ma’o man an nareparohan.  Pinaano-ano ni Awel an sunggod, karaw, nan tuya-tuya basi makuwa an atensyon ni Julia.  Ungod man, kay sa paagi sini, ngunana ugaring an pagharayo san boot ni Julia kaniya.  Sugad sira sini hanggan sa hayskul sa BI.

 

Si Awel, nakahuman sa hayskul.  Si Julia, wara.  Si Ibay, hunali.  Si Gurang, wara ngani pakabatog.  Dahil wara man sira sin regular na pagbuhay, nasabutan ni Gurang an gub’at san pagpadagos niya pag-iskwela.  Kaya wara na siya pagkulibat sa ina manungod sini, sadto na Hunyo na ma-entra an klase, pakatapos niya grumadwar sa elementari.

      Kaya maski an iba nag-aaradal sa sulod san kwarto, siya, naghanap sin kinaadman sa luwas.  Nagbatog siya paghuruhurnal sa patanom ni Inoy Salos, hanggan sa harag’ot nan rulukad kun wara ubrahon sa pasakay. Wara pag-awat, siya na an kuruwaon ni Inoy Salos kun nangaipo sin obrero. Nakaaram man siya pagsigarilyo nan pag-inom tuba bago pa siya naging kinse anyos, para kay diri siya nahampang maski kunay hamok.  Sira Inoy Salos hamok nan san iba na hurnal an naka-agda kaniya. Nan si Awel.

      Sa pag-itan san iriskwela, naipadagos nira an kanira pag-amigo. Nabungyod man siya kun Awel kun iba na maski sa barayle, maski didto hamok siya si piliw, nag-iimod. Maski san tin-edyer na sira, buhay pa gihapon an pagkaruyag ni Awel kun Julia, na insasabi niya kun Gurang.

  

Awat na siya inpaparatugal san ina manungod sadto na talod san kanira hagdanan na rugtas na an gakot na uway. Awat na man niya inpapasepara. Nadumduman niya, nan diri na niya malilimutan, san runampahog si Oya Berya sayo na hapon.  Dahil san dulom, wara niya kalikayi an talod na hingayadon.  Diritsuhon siya sa irarom, badol an udug sa tihababai na talod. Wara na ngani siya paka-adaw, dismayado tulos.

      Batog sadto, wara na man siya pakakiwa, pwera san kaniya mata. Bagaw san parahilot, nautod kuno an udug ni Oya Berya, pero basi pa madara san mga idarapog niya. Sinunod man ni Gurang an mga sinabi, pero wara man pag-ayad an kamutangan ni Oya Berya.  Intitil’igan, indadanunan sa intero. Sa lo’oy ada kaniya, sugad sin wara na paghinguha si Oya Berya na umayad. Namatay siya tolo kabulan batog san pagkahulog.  Terser anyo kunta sadto si Gurang sa hayskul, kun punadagos siya pag-iskwela.   

     

Aram ni Gurang an istorya sadto na lalaki na surunod kamatay an tolo na kabataan, sa kun nano na hapdos. Inlulubong kuno an ikatolo, nagyayango yadto na lalaki sa langit nan nagngungurub-ngurub sin “salbahi ka Diyos!”  Sa dubdub ni Gurang, mayon man sin diri dianis siya na namatian.  Sugad sin mas daghan an aburido na nasa sulod kun ikumparar sa kaugmahan.  Nadumduman niya, batog na saday pa siya, amot na kulog sin bo’ot an kaniya namati’an.  Kun sa iba na kabataan kaugmahan an kinadak’an, siya sugad sin lunabay an pagkabata na diri niya nasarihan.   

    Nangingkudan siya sadto sa may Pungko, nagdudungaw sa ibaba. Maski an hayahay san pangalag-kalag diri nakaparà san kaniya aburido. Nangaipo siya sin masusumatan.  Naglakaw-lakaw siya, hanggan makaabot sa Baluarte, sa may payag sa piliw san tinampo, diri harayo sa kanira balay. Tinan’aw naman niya didto an namaghuman san pag-asyab, an iba na namaghakot san inani, an namagpalpag, nan san namaghimalid, nakipareha sa diyu-diyo na paghali san banaag san pasunlop na sudang. Didto sa payag, uhot man hamok an inabutan niya; atab ada mag-abaho an nag-uubra. Mayon pa man sa Madlawon sin namagburadol na kabataan, bati pa ngani an sumba hanggan didto sa Dapdap.  Bation man an tugtog san barayle sa Gabaldon, kaya suru-siguro, nasa irinom niyan si Awel, nagpapakusog sin bo’ot. 

      Padiyu-diyo, may namaglabay. May paratinda isda na taga-Dancalan, pauli na, may sulod na na lain an basket. Badi habon, bugas, lana o gas.  Mayon man sin mga bata na sakay sin karabaw, pakadto sa lab’ugan. Kun Domingo, sugad sini na oras, mga parabulang an mag-aaragi pa-uli. Niyan na Sabado, ma’o hamok ini an maglalabay sa sugad sini na oras.

      Pakarin na daw an dalagan san kaniya buhay, niyan na solo na hamok siya?  An balay nira, na dako hamok diyo sa payag, pwede man imantener. Mabubuhay man ada siya sa paghuru-hurnal, pag-oro-ekstra kun diin do’on. Pero nano na klase sin buhay an wara sin inmamaw’ot na maabot o aabutan?  Sugad man hamok sin kareta na wara sin nag-uusong, o bisikleta na wara sin nag-gagapot san manibela.  Wara sin kakadtuan, maski sigi an ka-pidal.

  

Pawara na sadto sa uso an ice candy, pira na kataon na may kuryente, kaya diri na nali’on an Bulusanon. Nauso naman an bisikleta.  Daghan an nagbarakal. Mayon sin kadaanan na itso, mayon san bagaw easy rider.  An bagaw mga maaram, sinasayudan an tatak san tinidor. Kun Sonnet, dianis kuno ini kay imported. “Yu-is” bagaw.  Made in U.S.A. 

      Sa parabisikleta, maski nano na itso, tatak o kamutangan san bisikleta, basta madalagan pagpidali, payt. Kun sin’o an mayon, masakit na wara sin masamyaw, sin masari maski diin ka abuti.  Kun may bisikleta ka pa-Central pagbakal sin kun nano, nan may makaimod sa imo na kakila, badi mahulat ka ngun’a kay pasimanggadan man ngun’a an bisikleta mo paghudama.   

      Sa parabisikleta, diri bale kun hataason an bisikleta, maski pahanga maabot san siki pagpidal. An paborito na dalagan san pakatso, palibot sa Dapdap, sakat sa Madlawon, lusad sa Poctol, labay sa Sapngan, sakat uli pa-Sabang, pa-Mabuhay, lusad naman sa Lomboy, pabalik na kun diin.

      An hudaman ni Ibay sin bisikleta, kararani man nira, pamangkin ni Inoy Dadong sa Lomboy. Dara san kaniya pagka-agresibo, kun nakabuyo si Ibay sin hudam, diri nakauli hanggan diri siya nasumo, o kun may nadagkahan na iba naman. Sadto na hapon, hali na siya sa Sabang, lunabay na sa Sapngan, hali na sa Madlawon, pabalik na siya sa Lomboy.  Pakalampas niya sa ispilwey sa may bulangan sa Baluarte, natalkas an kadena san bisikleta, kaya maski nano na ka-pidal, wara na uunhan. Inusong na hamok niya an bisikleta, in-iisip kun pan’o hihingayadon bag’o makasangpot sa hinudman. Kadiyu-diyo, naalto siya, pinupurbaran pagsulita an talkas na kadena.  Puno na sin grasa an kaniya kamot.  Naghanap naman siya sin iparahik.  Naisip niya an mará na uhot san matan’aw niya an payag. 

 

Intatan’aw ni Gurang an bisikleta, wara tulos pagreparo san pamilyar na hitsura na nag-uusong pakadto sa payag.  Taraski diri man ugali an pag-una pagtin’o, wara hamok siya pagribok, hanggan sa sumirong na si Ibay sa payag. 

      “Uhh, may tawo ngay’an dini…”, bagaw ni Ibay pagkaimod kun Gurang, na nakila man tulos niya.  Dahil diri man ugus, wara na man sin sinabi si Ibay.  Pinatugbos an bisikleta, nan hininguha uli paghingayada.  Wara man gihapon aaser an inhihimo, halata na an iritasyon sa kaniya.  Binutasan an bisikleta, na natumba sa uhot, nan kunuha sin uhot nan pinangpahik sa grasa sa kaniya kamot, sigi an ngurub-ngurob.

      Wara man sa isip ni Gurang an hihimu’on, taraski diri man inlalauman an pagbagat nira.  Tunugbos siya nan rinani an bisikleta kay patugbuson.

      “Hoy, ayaw so’n paglalabot, ha?” bagaw ni Ibay.  “Malabuton ini…”

      Maski naraw’ayan, wara tulos kadisganar si Gurang.  “Di’ diri, ikaw an indadanunan…”

      “Kay nagpadanon ako sa imo?”  bagaw ni Ibay, diri man nag-iimod kun Gurang.

     Wara na pagsugpon si Gurang.  Pabalik na siya sa pwesto niya, san may sinabi uli si Ibay.  “Salbakut na bisikleta ini, natapunan na ada ini sin kagid…”

      Bunalik si Gurang.  “Nano an sabi mo…?”

      “Wara”, simbag ni Ibay, wara pa gihapon pag-iimod kun Gurang, na nagrarani na kaniya.

      “Diri”, bagaw ni Gurang.  “Ulita daw yadto na sinabi mo…”

      “Salbakut na…”, kinuwa ni Ibay an bisikleta, iusong na pahali.

      Wara na siya pakabitad, kay nagap’tan na ni Gurang an kaniya braso.  An reaksyon ni Ibay, pagbarag san bisikleta kun Gurang, na maski nawaraan panimbang, wara katalkas an gapot sa braso ni Ibay.

 

Malaksi an nangyari. Sugad sin nagbagat an duwa na klase sin aburido na pareho diri mapadaog, pareho naghuhulat makapulkas, anas namaghanap sin makabulwang.  San hunublas, sugad sin tubi na wara sin saruyong na labayan, kaya an awas burulag, masakit punpunon, masakit pu’pu’on.  Kun may nakarani tulos, nabati kunta an agumod nira pareho.

      Si Ibay, diri natural an kusog maski babaye.  Unato siya sin mayad, ginamit niya an bilog niya na kakayahan. Kun maluya-luya, diri siya basta-basta madadaog.  Para kay natupar na mas hararom an inhali’an san kumkum na aburido ni Gurang.  An pag-imod niya kun Ibay, ma’o an inhalian, an dahilan san intero niya na maraot na namatian. Wara pag-awat, nadaog an kusog ni Ibay. Pagkaimod na nangluya na an kakontra, lalo kunusog si Gurang, na sugad na sin butá, diri na aram an inhihimo.     

      Sugad hamok siya sin namungaw-mungawan san may mabati na kurag’it hali sa luwas san payag. Boses sin kabataan, nan sin daragko na na parani sa payag.

      “Yo’on tabi ho, ba’a!”

      “Adaw! Kay sira sin’o yo’n…? Ha’in…?”

      “Kadtu’a na tabi niyo, dali’a…”

     Bunutas si Gurang kadali, wara na pangalag-kalag, sunurot sa lunob sa likuran san payag, nan nanulay sa layhon, pauru-ipli pa-Looban. Bag’o siya nakasangpot sa luyo, bati pa niya an kururarat sa inhali’an niya.

      Yadto na gab’i, wara siya pagturog.  Nagbati-bati ngun’a siya.  Malaksi’on an huruding-huding.  Base sa napamatian, diri na siya angay magpaimod sa Bulusan.  Pwera san awtoridad na naghahanap kaniya, may mga tawo na kun maimod siya, sigurado mapakulog.  Pero maski nabuta siya sin madali na panahon, aram niya na diri totoo an insasarabi manungod sa nangyari.  Para kay sin’o an maniwala kaniya?  Kunadali siya sa balay nira.  Maski sa dulom, aram niya kun hain an kaniya inhahanap.  Bag’o magmaaga, yadto na siya sa Irosin. Didto siya naghumali.  Sugad san buhay niya, ini na biyahe niya wara sin direksyon. Wara man siya sin aram na kadtuan, sin aram na dagusan sa Manila.

 

Nabuhay siya sa pag-uru-ekstra sa maski nano na trabaho. Nagpabakal siya sin sigarilyo, balut, mani nan peryodiko. Nagpasuhol siya sa manglain-lain na trabaho. An dilihensya niya na diyo, pinagkanigo man niya sa pagkaon, pagyamit kun dugniton na an sul’ot,  kay diri man niya kaipuhan an bagahe sa istaran niya sa bangketa. Angay man kaniya an lugar, kay niyan na ubos na an liso na hali kun Oya Petra, sige-sige na uli an atake san kaniya dati na namatian.

      Duwa ka-taon na san magdesisyon siya pag-uli.  Inurutud-utod niya an biyahe, basi diri makaupod sa regular na agihan san Bulusanon na nag-uuli. Didto siya duniretso sa Sta. Magdalena, pabalik agi sa Talaongan, nan baklay na pa-Balete, Lalud, hanggan makasangpot siya sa bungto, namiliw sa baybayon.

      Wara man pag-awat bag’o may nakareparo kaniya. May nagkadto man na awtoridad san baryo, pero wara man siya pagpaimod, basi pa kun isipon na notisya hamok na salâ. Batog sadto, pinanindugan na niya an buhay na patago, maski sa sadiri niya na lugar. Maski sugad sini, nagmamaw’ot siya na sa maabot na panahon, mahahatagan siya sin lugar na maitama an istorya na dahilan san kaniya buhay na sugad sin sa lagalag na hayop.

      Kunusog ini san maimod niya si Julia.  Si Julia, na hanggan niyan bilog an kaniya respeto, maski diri niya kaugos. Basi pa kun mamati. Harani si Julia kun Ibay.  Kun maniwala siya, posible na makaistorya niya si Ibay o an mga paryentes sadto, bag’o an mga awtoridad.

      Maski sugad sadto an dati niya na buhay, gusto niya yadto mabawi. Kaya niyan, inhuhulat niya si Julia.

 

Marso 31, 2005

Ika-kinse na parte

Ha-ha-ha!”, ungud an ngurut ni Oya Balbina.  “Marasa ka, na hataason na an sudang, masagka pa hamok?” Intatahuban man niya an hiwa san to’o na kamot.  “Iya, inbabati ko pa ha’k yadto na insasabihan san babayi, na mag-atab, kay may insisingabot na pagkahapon…” Wara na katapos ni Oya Balbina an insasabi, manungod kun Inoy Kanor nan san asawa na si Oya Inar. An kaistorya niya, si Oya Desta, tinangkudan na hamok an kasugpon san kaniya sabihón, nan sigi na man an tinawa. 

      Para kay diri man makukuntento si Oya Balbina san kautod na istorya.  Tinapos man gihapon niya.  “Badi, an babayi na naman an mapas’an san darar’hon do’n paglugsad, kay yadto na lalaki kay hultok, badi maturog ugaring yadto sa garingan nira…”

      “Kay mahipot man ada si Inar na magsolo-solo siya paglugsad? Solo na ngani pagsagka…”, sugpon man ni Oya Desta.

      Ngunurut na naman si Oya Balbina, tahob an hiwa san wala na kamot, kaya alto an pahot san kalo. “Atog san una, malin batog sa uma hanggan naglulusad sa Bukó, sigi an sabaan san mag-asawa. Naluway ha’k kuno kun may inkakatapo…”

       “Naraw’ay man, ha?”

       “Ay, uu, pero, mahod binubutang kuno ni Inar an dara, nan nagabnot sin ging’ot nan rinarapgas si Kanor.”

      Suneryoso diyo an tono ni Oya Desta.  “Ka’iro man daw, ha? Iya an kabataan, diri man kaurupod?”

      “Aw”, napundo diyo si Oya Balbina, nalingag sa naglalabay sa kanira natugbusan harani sa tindahan ni Paring.  “pirmi bilin kay wara man mabibilin sa saday.  Kumusta ka, kay ini man na duru-daragko, sigi man hamok an siriklot dini sa may tindahan, kilik-kilik an puto, na mahod wara saruwal nan mur’iton na san kababag’id san sip’on.”

      Sa nalabay si Oya Binsing, may dara na bote sin gin na may sulod na lana.  Inughoy siya san duwa na nag-iirgo.

      “Aw, nano, magsasapot?”, hapot ni Oya Desta.

      Unalto man si Oya Binsing nan pinadayag an tunga sin bote na lana.  “E, atog tum’ungon na an tuda san tinuba ni Tirso na kawalwal, bagaw ko, pakumbu’on ta, kay kanugon…”

      “May ka-galpong ka so’n…?”, hapot man ni Oya Balbina.

      “Mayon na…iya nano man yo’n na bitbit mo?”, intutukdo ni Oya Binsing na silupen sa kamot ni Oya Desta.

      “Atog may insusuli ako, kinulang sin asin, para kay naki-ergo man ngun’a ini na para-bayabay…”, unimod siya kun Oya Balbina nan ngunurut, tahob an hiwa san to’o na kamot.

      Tuninawa sin sugad sin naraw’ay si Oya Balbina, nan pinakol an hangin sa gawi ni Oya Desta.  “Mala man ‘gud ini…”

      Lugar na masimbag kunta si Oya Desta, puna’aram na si Oya Binsing.  “Iya hala, kay taod-taod, maabot na yadto si Tirso, mangarika na naman yadto…”

      “Hala, kay mangayo na ha’k kami do’n sin pakumbo sa iyo…” bungyod man san karaw ni Oya Desta.

      “Aw, uu”, ato man an karaw ni Oya Binsing. 

  

San makalampas na siya sa kanira lakdanan, punadagos na naman si Oya Balbina sin istorya.  “Mayad pa ini kay may nagpapadara sin kuwarta hali sa Manila…” Intutukdo niya an gawi ni Oya Binsing.

      “Aw, ma’o, nauli pa ha’k baga san arin yadto si Julia? Mala kay nakatadi man san dara na biskwit…”, bagaw man ni Oya Desta.

      “Yadto ngay’an kuno yo’n pagpapasweldo kura Inggay, na asawa san Insek na may restawran…”, bagaw ni Oya Balbina, na sugad sin diri pa aram san kaistorya. “An nasunod man, sa pabrika man kuno pagtatrabaho…” 

      “Iya di duwa an nagpapadara kaniya…Ini pa na nabilin, maparangahon man magpauma…”

      “Kaya man ada, di na nagsasagka ini, kay nano pa man, kun may naririsibe? Idiya ha’k ada yo’n na riyuma…”

      “Iya an gurang, hain man baya…?

      “Yadto baga sa, malin Pampanga yo’n”, pirit na indudumdom ni Oya Balbina an Bataan. “Nakatunog diyo san La Dicha, tsk, basta, yadto man yo’on, para kay…”

      “…Para kay nano?”

      Runani pa si Oya Balbina kun Oya Desta, nan tinahuban san wala na palad an kaniya hiwa pagsuromaton. “…An asawa ada, may asawa man na iba…”

      “Sin’o man an nagsumat sa imo…?”

      “E, na ho, kabataan an nagsarabi na nabati nira an pasuhay san mag-asawa do’n sa balay nira san minatay yadto Desto…”

      “Aw, ma’o? Iya saka, biyo pa man ada…?”

      “Aw, yo’on, diri ako magngangalas kun may sumabi na bulag na niyan…”

      “Aw, an ikaduwa ngay’an, diri sunakat yadto sa bulod?”

      “Ma’o baga?”

      “Nana man an notisya mo?”

      “Aw, may nagsarabi sadto na namatay kuno, pero may nagsasarabi man na naimod nira…”

      “Kun buhay pa, makati’os man na diri makibagat?”

      “Aw, pamati ko, kun buhay man nag’ud, makibagat.  Badi ngani naka-abay man san padara, kay an ina, di’ man nagkukunung sin kahimo kalo.  Sira man ha’k do’n na duwa an tuda.  Pira man so’n an gasto? Napakarin man an mga naririsibe?”

      “Tama ka.  Badi suplayer man nag’ud ini.  Badi nagtatagahatag, kay syempre, bata…”

      “Bagaw ngani san mga parahubog dini, san arin yadto na nag-iirinom sa balay, kun umawat pa kuno yo’n sa bulod, nan humataas an ranggo, badi himu’an man yo’n sin pilikula…”

      Suneryoso uli an pamandok ni Oya Desta.  “Dianis daw, ha?”

      “Aw, uu, mala kay inparakararkulo kun sira sin’o man na artista an maganap, kay yo’n ngay’an, di’ hanggan sa mga kag-anak, sa mga kinaramanghudan, di’ kaupod man sa istorya? O, di may artista man na maganap?”

      “Iya an mga kararani, diri kaupod man sa istorya?”

      “Aw, syempre, sugad sa ato halimbawa, na inlalabay-labayan, nan naka-pakiistorya man kun iba na, badi kaupod man do’n sa pilikula…”

      “Di may maganap man sa ato na artista? Sin’o man daw, ha?”

      “Hmh, maski sin’o, basta maimod ko man utay ako kun sa pilikula na…Pero, ayaw ka, kay mayon pa sin inkukuruno-kuno na badi himu’an man sin pilikula…”

      “Sin’o?”

      “Atog ini ada si Willy, bata ni Pining na asawa ni Uya doon sa Lower…pirmi man baga yo’n dini sa Sapngan, kay uya an mga barkada? Ku’an ngay’an yo’n, kaintra sin sayo na grupo sa Manila. Pirmi kuno yo’n kaupod panghuld’ap. Mala san unuli san sayo na taon, kay grabi ada an dara na kwarta.  Kun tin’ohon mo kuno, duhalan ka tulos sin singgatos…”

      “Namas man?”

      “Atog ma’o, paghilwas mo pa hamok kuno sin Wi…, nagduhal na tulos…”

      “Iya, di’ wiri-wi’on an ngawi san mga namagpakaimod?”

      “Aw, badi…”

      “Iya, naduhalan ka man…?”

      “Atog wara ko man ngani yo’n kaimod, pero daghan an nagsasabi na ungod kuno…May sarabi-sabi pa ngani manungod sa magurang…”

      “Nano man kuno?”

      Unalto na naman pagpahot si Oya Balbina. Naghuhuring siya, pero kalhod an tutunlan san nagsusur’maton, kaya sugad siya sin nagtatag’ok sin luway. “Tinagan kuno sin sayo na bay’ong na kwarta, na linubong kuno sa kanira hawan.  Ambot kun ungod, pero daghan an naniwala…”

      “Akay ilubong pa man, kun ako?”

      “Aw, syempre, diri mo man tulos gagastohon kay kun may magsusog? Palipason man ngun’a siguro an pira ka-taon…aw badi pagtataga-ibanan na hamok…”

      “Dianison daw, ha? Sugad man hamok sin naghihimuno sin kamote, para kay daan kwarta na, diri na ipabakal…”

      “…Mala kay daghan kuno an nag-araplay, gusto man mag-urupod kun Willy…”

      “Nano, ma-huld’aper man?”

      “Uu, para kay bagaw man kuno ni Willy, ‘diri niyo kaya an trabaho ko…’ Bagaw man kuno san nag-aaraplay, ‘Kaya, kurusugan man ha’k yo’n sin buot…’ Iya kay bagaw man kuno san Willy, ‘Atog diri ini basta-basta na trabaho…”

      “Iya, ha’in na man kuno yo’n si Willy niyan?”

      “Batog kuno san hunali, wara na man sin balita kaniya.  Bagaw san iba, badi sinalbed na…”

      “Sinalbed?”

      “Pinatay.  Salbed baga an gahoy so’n sa Manila?”

      “Aw, ma’o? Iya, di’ bale, kay baga may binilin na man na binay’ong na sintimos…”

      Nan kun himu’an pa sin pilikula, di’ kwarta pa yo’n na dako?”

      “Iya, basi pa kun yadto man kita sa istorya…”, nagtitinawa na naman si Oya Desta.

      “Aw, syempre an bida so’n an mga taga-San Jose naman…”, nagtitinawa na man si Oya Binsing.

      “Iya, hala kay ho, hubas na yadto na aasnan ko…”

      “Hala, kay may hakginon man ngay’an ako…”

  

Nagbubulag sin lakaw an duwa na babayi, nalabay man an sayo na lalaki, may utó na bandala. Maati an sul’ot, may sanig na kalo an utó, na nakatahob diyo sa pandok niya.  Wara sin makangangalas sa hitsura niya, pwera san gawi san lakaw, na imbes pa-bungto, pabalik ugang sa uma.  Ma’o ini an inhihimo ni Gurang basi diri siya makila kun naglalakaw sa Bulusan kun adlaw.  Kun rereparohon pa, an kaniya bandala, saday man hamok na pardo, yating kun iisipon an kapaglanan pag-alsa, kun ungod. Kun giging-ginon, marereparo na magaanay, kay awaton na pagmara yadto na bandala.

      Kun gusto niya magpalipas-oras na wara sin malabot, nakadto si Gurang sa kaniya paborito na lugar. Pakalampas sa kabalyan san Sapngan, bag’o umabot sa karigusan san Dolipay, naliko siya pato’o, lugsad sa Poctol, nan sagka naman didto sa may kura Sintong, pasagka sa San Jose.  Pagtung’as diyo sa may baras, liko uli siya pato’o, didto sa kinaan’dan niya na pamunayan, sa durho san Pungko.

 

 

Pebrero 12, 2005