An tabugók sa langit

image-0-02-06-0f8e46505bc9c61b9c18afbd8ceb45fa76c8e542edf75bba766da2ab98bff0ca-vPapay, im’da baya tabi an dampog, ho… Akay daw sugad so’n, ha?’

‘A… Ku’an yun… pakupsit sin tabugok sa langit…’

‘Tabugók sa langit… Mayon man tabi so’n…?’

‘Kay ma’o na nga’ yun… An ata so’n, puti…’

‘Ungod tabi yo’n…??’

‘Tsk, ikaw liwat…’

‘Kay mayon man nag’ud so’n??’

‘Ay, na bata ini, kay sig’ak sin pakihimuwa…’

‘Ay, na ama ini, kay malin maaramon mag-imbento…’

‘Nano daw kun lapduson ko ikaw?’

‘Si, Papay… para nagkakaraw… he he he…’
_____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pagkamo’ot sa panahon sin kaingin

15146908_1273041546102337_1509160970_oK-kadi’anis daw san hangin hali sa luwas…’, bagaw ni Mano Golyat, na namintana sa istaran nira. Inimod niya si Mana Matu. Naruyag siya sa naimod. ‘Ay, ba’adaw… Ma’o yun an gusto ko sa imo… Kuntento sa pakuru-katso do’n sa imo lumba-lumba…’ Rinani niya an babayi nan, sa luway na tingog, bagaw, ‘…Nano, itabyon ko ikaw…? Payahan ko ikaw…? Hmm…?’

‘E-eh…. Ayaw na…’, malin naraw’ay na simbag ni Mana Matu. Karaw-karaw na pinakol si Mano Golyat san gapot niya na abaniko. ‘Ini ‘gud… Masugad an makaimod sa ato, nagsisinaday kita…’ Nan tuninawa siya, tahob an hiwa san paya.

‘K-kay nano man an m-maraot?’, bagaw san lalaki. ‘K-kun naiimod ko ikaw…, hasta niyan.., an p-pamati ko…, mga bata pa kita… Nabata an p-pamati ko… M-malin nabalik an b-baskog ko…’

Wara tulos pagsimbag si Mana Matu. Hali sa irarom san balhon, sa kaniya tungkos, may kinuwa siya na papel na binuklad nan inpadayag kun Mano Golyat. ‘I-imuda… A-awaton ko na ini inparahanip… G-gusto ko maimod m-mo…’

‘N-nano ini…?’ Ngunuris an lalaki san inhinayod an papel. ‘Re-retrato…? Sira sin’o i-ini?’

May hiyom sa hiwa ni Mana Matu san sumur’maton. ‘K-kay di’ mo na y-yun kila? K-kun sira s-sin’o…?’

Hininayod gihapon san lalaki an inpapadayag na retrato. Sugad sin inhinggop an mga hitsura. ‘A-ako… K-kita i-ini na duwa…? K-kan’o ini? A-an diin…?’

‘M-mala ka ‘gud…’, bagaw san babayi. ‘Na’dumduman mo s-san kainginon ini na b-banika? Na p-pinangpulod an mga kahoy…? A-an nasirungan ta baga, yun na p-puno sin litgit?’

‘Ummm… D- di ko na tanda…’ Unimod si Mano Golyat sa harayo, nan unubo, nagpipiriting-piting. ‘P-pasensya ka na…’

‘Ini ‘gud’, bagaw san babayi.  ‘A-asi… s-sayudi sin mayad…’

Sinayudan man nag’ud san lalaki an retrato, sin awat-awat, nan naruyag an hitsura niya pagtungkahal. Nagluluha-luha na. ‘N-naihanip mo i-ini? A-an una ta na balintaym…?’

‘I-inparatago ko yun… grabe a-an p-paghirot ko na di’ m-mawara… o maraot…’, bagaw ni Mana Matu.

Hinarukan siya san lalaki sa alimpupuro. ‘N-nadumduman ko na ini… N-na natayhaw ngani kita…?’

‘M-ma’o… I-intiro n-na hayop, nagkaharadok… n-nagdurulag… Sayo na layagan na nagdudulag an lunabay sa harani ta… G-grabe a-an ngarat mo…’ Nan tuninawa siya, luwason an lagos sa hiwa na tipo.

‘I-ikaw ‘gud…’, malin naraw’ay na sabi san lalaki. ‘K-kun maruyag ka… niyan…, mamasyada g-gihapon k-kita..?’

‘E..’, bagaw ni Mana Matu. ‘A-ayaw na… Dini na’k kita… Malik’ad p-pa kita d-do’n.. Tutal, b-basta kaupod k-ko ikaw…, m-maski diin…, di’anis p-para sa a-ako…’ Nan yinango niya an lalaki.

Unubo si Mano Golyat. Hinanap san hiwa niya an hiwa ni Mana Matu. San magtapo, piyong sira na duwa, diri nira reparo an mga pandok nira na kuros, nan an namaglabay sa barisbisan sini na balay nira sa puno san rukut-dukot…
____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An sudâ sa Martes

15153137_1273072279432597_1624482130_oAy, magsuli daw kita sini na puso sin saging sa Martes… Balintaym baga…? Hi hi hi…’

‘Aw, masiram yun, balintaym o diri… Malin buthu’an liwat… Nano an ibangot ta, sirong-sirong?’

‘Ay, ayaw so’n niyan kay may okasyon… Sardinas… Kun diri Ligo, paybpaybpayb…’

‘Malangsahon…’

‘Iya, hala… Tinapa na hamok. An hali sa Masbate, ha?’

‘Hala… Grabe nag’ud, ha? Dyata, balintaym…’

‘Hmh. Ikaw ‘gud… Si Luisa ngani, tunà bayaan san katrato, wara na nag’ud karuyag sin iba…’

‘Ungod?’

‘Oo. An hinihimo na’k niya, kada balintaym, natanom siya sin puno sin saging sa kudal nira…’

‘Ungod?’

‘Oo. Mala, nakaamot na nganyan. Kalibo, sab’a, kawalwal, pinipita, gloria, lakatan, rakadag, bongoran, latundan, buthu’an, ginuyod, tindok… Sayo ha’k ada na mamat an wara siya…, nalimot ako san ngaran…’

‘Akay daw?’

‘Hmh, masakit ada paghanapon an mamat…’

‘A…’
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Bag’o na tinidór sa dalan

image-0-02-06-568169bd21194724e16f1c5063afc7fa04e62a75041cd5be4d32f8b50a580c97-vApritado na an boses ni Inoy Goyo. ‘Atóg, dali’a na, kay, ho, atrasado na kita… Mauurhi ako…’

‘Ayán’apá tabi, kay madali na mahumán an lod ko… Ho, 88% na… Payb minits na’k…’

‘Tsk… Lintiguyan man kita sini… Sukat baya na awaton magturog, kaya malamawon… Hmh… Pokemon…’

‘Si Papay… Kay matatarde ka man sa nano?’

‘Atóg, may miting kami niyan san bag’o na board san Kabugawan Chamber of Commerce…’

‘Dara mo na tabi an intiro na kaipuhan mo?’

‘Uya na an… Ay, bulegs… Nalimtan ko an laptop ko. Yadto an Powerpoint ko san Potentials of the Lowly Tagbak… Kuwa’a daw, yadto sa may sab’itan ko san asyab… Nan an Iphone ko, yadto man sa ibabaw san kaguran…’

‘Ompô… Ay, bulegs… Papay, may Tweet si Inoy Dandoy, maorder kunó tabi siya sin baynte na patóng, kinyentos na anahaw, nan uway man…’

‘Hala. Kuwaan mo do’n sin retrato an mga order, nan ipadara mo sa Instagram, ha? Nan sugadon mo, itext niya an numero san kaniya credit card, basi maprocess ta an bayad niya, ha?’

‘Ompô…’

‘Hala… ‘Mus na kay, ho…’

‘Uhhh. Ayán’apá tabi, Papay… Uhhh… makulugon an tiyan ko…’

‘Tsk. Hingan na… Insabihán ko baga ikaw…, na pagluway-luway san bulagá na pili… Tarâ…?’

‘Madali ha’k tabi, Papay…’

‘Ayaw na pagbabalik sa balay… Tangkarat na’k do’n kun diin, nan pangiwang na’k sin dublahan… Ay, ba’daw… An miting mi… Ako pa liwat an imse…’
______________________________
Retrato ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Kun nangaták-aták an sudang

image-0-02-06-154979fd79b8470a37684346bf909bed5d3fb47001f3147cd45053ebd55f405a-vWhen the Sun is Hot

When the sun is hot here on the beach,
I feel your body tremble close to me;
It’s your heartbeat, it’s your face, it’s your hair;
It’s your kisses, I’m trembling, oh, oh, oh!
When the sun is hot here on the beach,
I feel your body tremble close to me’
It’s your heartbeat, your memory, my madness,
My delirium, I’m trembling, oh, oh, oh!
When the sun is hot.
here on the beach…
close to me…
it’s your heartbeat…

An nasa itaás, literal na inIngles hali sa Ispanggol na Cuando Calienta El Sol na sinurat nira Carlos Rigual nan Mario Rigual. Bagaw san Wikipedia, inatulan ini sin musika, na sinurat man ni Rafael Gaston Perez, sayo na Nicaraguano. Naipublikar nganyan ini na kanta san 1961.

Ugaring, an Ingles na liriko na sinurat ni Michael Vaugnn, na pinakupot sa orihinal na tono, naiba man. Ma’o man an titulo: Love Me With All Your Heart. An mga adik sa karaoke, badi aram na kinanta ini ni Engelbert Humperdinck.

Love Me With All Your Heart

Love me with all of your heart, that’s all I want, love.
Love me with all of your heart, or not at all.
Just promise me this, that you’ll give me all your kisses
Every winter, every summer, every fall…

When we are far apart or when you’re near me
Love me with all of your heart as I love you
Don’t give me your love for a moment or an hour
Love me always as you’ve loved me from the start
With every beat of your heart…

Pwera sini na tribya, wara man ada sin iba pa na iristorya, na sugad san My Sweet Lord ni George Harrison (1971), na an tono, hawig san He’s So Fine ni Ronald Mack (1962). O, san ispits ni Robert Kennedy (Day of Affirmation, 1966) na pinalís hali sa ispits ni Tito Sotto (RH speech, 2012).

May kanta na inaatulán sin iba pa na liriko, na naruruyagan pa, pwera san nauna na. May liriko na pinapalís hamok, na di’ na liniliwát. Kay may pagpalís na literal, mayon man sin kinukuwa sa tiharani’i na kahulugán. Nan may pagpalís na dara sin inspirasyon (tono, kahulugán) nan mayon sin pagpalís na malín tinutukalan nag’ud hamok an surudlán.
_______________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An kanta ni Oya Celia

15995279_1360342254038932_3240280976226740721_oMga duru-daraga na sira; mas daraga an lalawason sa mas kabataan pa na kikiwahon. Sayo na hapon, hali manglaba sa salog, nakapanghalayhay na sira, mala kay mayadmad na kunta an iba na bado.

Naruyag pa magkutamba, magbukudan nan magsibyaan. Wara nira kareparo na an tubi na nagtatama sa lawas nira, salog na may tiblang na na uran. Urhi na san makadalagan sira basi manghakgin san hinalayhay na linabhan.

An henero kun hulos, malin nakusog an bo’ot; naisog. Magub’at alsahon, makudat bugnuton. Nataod-taod pa sira, bag’o nakuha an mga hinalayhay sa ibabaw san kabiyawasan. Hulos an mga linabhan, huluson man sira na duwa.

Wara na paghuraw yadto na pag-uran. Malin barong-barong na san maglakaw sira pauli. Naghaharani kanira, naggugub’at man an dara. Nahahadok sira na wara pagmara an mga linabhan, nan niyan hulos pa san tubi-uran. Nangalang-alang man sira san hitsura nira na duwa, na namiripit sa kanira mga sul’ot na yamit.

‘Paghirot kamo san iyo lawas, kay di’ na kamo kabataan…’, bagaw minsan ni Oya Celia na ina nira. ‘Ibahon na niyo an kiwa niyo batog niyan…’

An nasa isip san duwa, kun anuhon sira san ina, sini na kamutangan. Malin lugod habo nira magdagos, habo magtangbara. Mayad ngani, kay bag’o pa sira pagtakigan sa luwas, nabati nira an boses ni Oya Celia, na nagkakanta. An tono san kanta, pamilyar kanira. Tono na panghimaturog sadto sa kanira. Maski an liriko, pamilyar pa san isip nira.

Nagpaimodan an duwa, naruyag, nawara an pagduda. Kun nagkakanta sini an ina nira, mayad an pamati sini, maogma. Kaya sira man, habang nagsasakat sa mga talod san hadgan nira, naruyag maghiyom sa kanta san ina, nan magsunod sa mga liriko na aram pa nira…

abaruray
abarinding
isauli mo
ang singsing…
________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An nag-uubra, an di’ nagkukubra, an di’ nag-uubra, an nagkukubra,

SONY DSCPakahuman ni Jojo sa hayskul, punaManila siya, naghanap sin mas mayad na swerte. Nakasulod na kaswal sa sayo na pabrika, nan nag-adal kun gab’i. Magub’at an trabaho sa pabrika, mapawot pagpahusto’on an saday na sweldo, masakit pakibagayan an superbisor, si Esguerra. Si Esguerra, wara hidupan sa mga sugad kun Jojo. An amo niya, sayo hamok: si Lupo na manedyer, na anamo si William na bise-presidente, na an amo si Lucio na tagsadiri. Wara benepisyo na nakukuwa si Jojo. Kulang na’k sabihan siya ni Esguerra, san bagaw ‘Tinagan ka na trabaho, maaayo ka pa sweldo?’

Katrato ni Jojo si Loreta, empleyada sin sayo na ahensya. Saday man hamok an sweldo ni Loreta, pero sa paghapa-hapa kaniya sin mga aplikante pa-abrod, an pamati niya, sayo siya sa mga tagsadiri san ahensya.

Mahod nalabay sa ahensya si Kardo, na alalay ni SPO1 Batwan. Mahod nangahka si Kardo kun nasabi san tugon ni SPO1 Batwan. Mahod di’ siya nangahka. Mahod kada Miyerkoles siya kun nalabay. Mahod oro-adlaw. Badi kun na-utuk man an kulibat kun SPO1 Batwan ni Insp. Victor…

Nakasulod sa ahensya si Martina. Nakaabot siya sa Dubai. Naruyagon siya. Naruyagon an pamilya niya. Nan san katrato niya. Mala, an pamilya niya, pinabalunan siya sin mga sukol. Medium kun Grace, small kun Richard, extra large kun Inoy Kuyo. Pinabalunan man siya san katrato. Sin ambot kun nano. Iba man ngay’an an Dubai san Manila, na iba man san probinsya. Iba man an hitsura san mga tawo, iba an mga bisti, iba an surumaton. Iba man an kwarta. Dini, mahod linulukagan siya san amo na babayi. Mahod tinatampaling. Mahod ginugunitan. Mahod hinahapros man siya san amo na lalaki. Mahod kinikihatan. San wara na ada pakatios, dinangkulos na siya na sugad sin sayo kagatos na ibos. Dunulag siya, nan sunumat sa embahada.

Labor attache nganyan si Cruz. Bag’o siya dini sa pwesto. Mala, pag-uuli niya, may dara siya na cordon bleu kun Cong. Kangkong, an nagrekomendar kaniya dini sa trabaho, kun Amb. Bajao, na rekomendado man ni Sen. Tong, kun prisidinti. An una na inayo ni Cruz kun Martina, na kumadto siya sa kaniya apartment. Didto, hinimo ni Martina an intiro na himo’on sa balay, na sugad nag’ud siya sin nangamuhan. Tutal, nangako kaniya si Cruz, na dadanunan na makauli sa pinakamadali na panahon. Habang naghuhulat, hinimo ni Martina an mga himo’on sa balay, hasta san inpapahimo ni Cruz nan, mamangno, san mga bisita ni Cruz. Pilipino. Dubainyo. Nan, sa isip ni Martina, demonyo.

Katrato ni Martina si Navratilovo. Maski katrato, nagreresibi si Navratilovo sin minswal na kabayaran ada san pinabalon niya kun Martina, hasta san tubo ada. Mala, sa pawot niya san paghulat san padara, mahod naduyan-duyan siya, mahod nakitong-its, napahubog kaurupod san mga paraaling niya nan barkada nan paralana kaniya, nabulang, o nakiistorya sa kararani nira na daraga, si Kring-Kring. Sa luoy pa ni Martina, binak’lan niya si Navratilovo sin saday na uma, mga katunga man hamok sin ektarya. Nan pinabugsukan sin payag. Aw, syempre, maski mayon sini, grabe pa gihapon an langkag san ‘lakeh. Langkag, na nauuli sa pawot, na wa’ na lugod siya sin nahihimo’an. Kaya linalaom na’k niya an pangataman sa uma sa kun Enerio.

Kun iisipon, kaupod san pagbakal san uumahon ni Navratilovo, si Enerio. Bagaw ni Enerio, giloy pa niya an tiunahi na tawo sini na ingod, na dati na sadiri sadto ni Kabisa Bisanglo, na ama san unirog man na Kabisa Bisaklot, na ama sadto ni Kagawad Awarawad. Daghan an sindensya sadto ni Bisanglo, kundi mga wara ada nganyan hilig sa pag-uma, kun napakararin-karin. San binarahin pa, an mga katipak, namagpakakunay-kunay na. An nabilin na tidaku’i sa sinaragday, ini niyan na in-aataman ni Enerio.

Taliungod an pagbantay ni Enerio sini na uma. Mala, sa irarom san biriran, mayon siya sin duyan, na didto nagtatatanda kun may anuy na an kawalwal, na di’ man matuba sin iba. Sa irarom san abokado, mayon man siya sin huruyan, diri harayo sa iba pa niya na in-aataman na mga kamadlosan na iburulang. Di’anis man na nababantayan ni Enerio ini na uma, kay may naihatag man siya sa tagsadiri. Mala san arin yadto na bulan, tolo na kataon niyan, nakahatag man siya sin says syentos sa tagsadiri. Aburido pa ngani siya, kay kun diri kaniya, ay, diin daw pupuruton ini na mga layog na lubi na tanom pa sadto na giloy niya. Kaya, basi mas mabantayan ini na ingod, san mag-arasawa an mga kabataan ni Enerio, didto na man ha’k niya pinangpabugsok sa harani san kaniya hawan. Maski maaram siya magkawit nan magpalaw, kay syempre, maluya na man si Enerio, sinisuhulan niya si Poleng magkawit, magpalaw, maglatak, nan maglalam san paglukad. Tama man, kay grabi man an kamas niya san bata-bata pa siya. Nan an insusuhol, iniiban niya sa kaabahinan san tagsadiri san ingod. Kunsabagay, naiisplikaran man niya kun akay nagsasaday na an bahin nira niyan. Kun habo nira, may susumatan siya sa iraya, na badi ipagahoy an tagsadiri, nan papilion, kun ini na ingod niya, o an syete por says por tres y medya. Mayad ngani niyan, na si Navratilovo na an tagsadiri sini na ingod, na malin maboot nan may tiwala kaniya, si Enerio, na katiwala.

Diri harayo sa balay ni Enerio, an balay ni Oya Maria, ina ni Jojo. May idad na man si Oya Maria. May barikos. May bugon. May riyuma an bitiis nan san butkon. Naghihimo siya kalo. Nag-aako sin labada. Nagpapasuhol pagbuong lagting sa komprador sa bisita. San una, inkakaraw’ran siya san mga kabuong lagting, na inpaparatungkusan nganyan niya an padara ni Jojo. Bagaw man niya, wara man tutungkusan, kay an sweldo ni Jojo saday man ha’k nganyan. Maski nakahuman sin karera, pagtindero pa man ha’k sa SM an nasusud’lan. Bilog nganyan na maghapon, turugbuson sira. Maski mga mabinhodon na nganyan an kanira mga bitiis, intitios nira, inpipirit magtinawa, basi paghinanapos san unom kabulan, makuwa gihapon sira na kaswal. Sa saday na sweldo ni Jojo, iibanon an sa withholding tax, an sa SSS, nan sa ahensya. Naruyag man siya sini, na pagresibi niya san kwarta, nahali na an mga iban, di’ na siya magkikwenta. Diri sugad ada kun Mister Sym, na napapawot ada magparabilang san kwarta, san mga bayadan nan mga hinanip. Nan san mga iharatag sa mga namag-ayo sin kwarta para sa karidad, para sa mga foundation para sa mga pobre, na inisyatiba nira meyor, gobernor, konggresman, senador, nan ni prisidinti.

Pagsisimba ni Jojo, inpapangadyi niya si Oya Maria, nan si Loreta, na inpapangadyi man an kanira ahensya, na inpapangadyi man san mga aplikante nira, kaupod sa pangadyi nira na maako nan makaabot man sa Dubai o kun diin pa, sugad san pangdayi san kanira pamilya. Pangadyi man ni Martina na di’ na pagpahalion san bag’o niya niyan na amo, na ikapira na tuna na makahali siya sa poder ni Cruz san embahada. Pangadyi ni Martina si Grace, na inpapaadal niya, si Richard na inpapaadal niya, nan si Inoy Kuyo na inpapabulong niya. Pangadyi man niya si Navratilovo, na di’ man lugod maghanap sin iba, habang nasa abrod siya.

Trangkilo an bo’ot ni Enerio. Maski papan’o, di’ na mamroblema sin balayan an kaniya kabataan, nan kamakuapoan. Mahiwas pa ini na uma nira na inbabantayan, na an mga tanom, tinanom pa san kanira giloy. Basta may sulihon, may isarakati sa baktin, iturukdag sa madlos, nan anahaw nan pili na ipabarakal, nano pa man?

An taga-iraya na nagtatagalabay kun Enerio, ruyag na man hamok na may nagsasaludo kanira na sugad sini kun Enerio, nagrerespeto san kanira pinaglalaban na prinsipyo nan idyolohiya. An pag-urupod nira SPO1 Batwan, pimi inkukulang. Nagdadaraghan an kabal’yan, an sasakyan, nan inasaw’an. Kun kinakaipuhan, may badil pa na makakaptan. Hanggan may aktibidad sira SPO1 Batwan, may mantika sa mudoy san mga sugad kun Kardo.

Tinaas na an ranggo ni Esguerra. Senior na siya san mga bisor. Di’ na siya naglalalam san mga sugad kun Jojo sadto. May naglalalam na kaniya, maski siya pa gihapon an naglalalam kun Lupo, nan inlalalam si Willam, na konggresman na niyan, na amo man gihapon si Lucio, na gabinete na niyan…
_________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.