Kudót, kutís, suklát

Di’ pa awát, maski an malilimutón, madali pa makadumdóm, san an mga akusado sin sala, nangruluya an lawas. Sira Erap, Corona, Arroyo, Napoles, nagkaparádad. Si Jinggoy, bunugtáw an sugbóng. Si Bong, riniyók-riyok. Si Dyani, gunurang. Kaya namágpaaram sira sin pag-ulì, pagpabulóng nganyan, ipamutang wara sin doktor sa presuhán. An iba, sinakit maglakáw, kaya nag-wheelchair. Si Guyâ, binantingán pa an liog.

Syempre, mamagpakaluluoy sira. Kun sayudan an mga retrato, mamagpakaluluoy. Kun batión an kurágwang san mga abogado nira, sira nganyan, mamagpakaluluoy nag’ud.

Malín intiro sa atò, naluoy; kita na nasyon na maluluy’on. Malà si Erap, maski nasintensyahan sin plunder, pinatawad, pinakandidato gihapon, nan diyo pa paganahon gihapon: kay nagkaruluoy. Kun Corona, na wara karaw’ay san pagiging midnight appointee bilang Tsip Dyastis nan pagrirong san ungod na yaman, san mamatáy, bigla nagkaruluoy; pinasakitan nganyan, inapí.

Wara madaóg sa pagiging makaluluoy ni Guyâ: di’ nakalakáw, may banting pa an liog. Ugaring, san intiro na naluluoy, may sayo na nakiglaín, na bagaw, ‘E ano?

Surumaton ini sadto ni Conrado de Quiroz, sa kolum niya sa Inquirer. An panurat niya, iba man ‘gud an harang. Kudót na malin latób. Suklát na malin sampilong. Kutis na malin batitók. Di’ siya nahadok. May nakipaunit kaniya na an ngaran, Antonio Abaya. Malà kay sugád sin palaksi’an sin huyam nan sin kihát; palanat sin sihì nan sin sayáw; o pataruman sin umál nan sin labaha. Si Abaya an huyam nan an sihì. Si de Quiroz an labaha, Sa uyam ada, ginahoy na’k  niya si de Quiroz na komunista.

An pagbasa kun de Quiroz, malin pakaagí sin relihiyon, pagkabolóng sin hulás-hulás, o pakabatî sin pambihira na kanta: may dará na kapatasán sa intutumús-tumos. Di’ man siya namadil, o nangmumúda, o nanghuhúmot…

Awát na an pagparasurat ni de Quiroz. Malin di’ pa sadto uso an troll nan fake news. Kun naabót niya, ambot baga kun pan’o niya gagamiton an harang niya dini sini sa ramok niyan, nan badi ibayabáy, na may ikatoló ngay’an siya na mata, o baynte an guramóy niya?

Pinangpiliw na an mga palusót na wheelchair. Hinubà, tinapok na an banting sa liog. Kunusóg na gihapon an gusngáb. Lunihis an panahon sin paglaom na may magbabasól o mag-aayò sin dispensa. Namagpakabuhì na an iba, nan an iba pa, naghuhulát na’k ada san masunod na dayaw.

Si de Quiroz, wara na pagsusurat sa Inquirer, tunà na rumaot ada an pamatì. Ambot kun may nalo’oy man kaniya, o nagpadara sin burak. Kundi, kun ikumparár sa kadaghan sa ato, mas mayad ngani siya. Kay san kaya pa niya, san angayon pa, nag-uná na siya pagkudót, pagkutís, nan pagsuklát. Kun niyan na bagaw san mga huwes, wara man nganyan pangalit si Guyâ, badi sabihon gihapon niya, ‘E, ano?
_______________________
An retrato tabi, halì sa internet. Salamat po.

An malipát, sa dagat

Magsasangtaon na niyan san malipát ka. An dati na uláb nan sinanlag na pamahawán mo, bigla naging troll na. Buwaon na an traditional media, bayas, bayarán. An ungod, kay kan’o mo pa naging ugali magbasa san traditional media? Maski san di’ pa uso an social media? Bigla, sa nagsusubo mo na hiwa, nagdesidir ka na ‘kun gusto mo sin ungod na balita, mag-Facebook ka!’

Nanggana an Burog mo dahil sini na mga bali-baling balita, na may panarakâ, makaruruyag an titulo, makangangarat, makangingirhát, mahod makatitinawa. Nakalibáng, nakaaling, nakasibang. Makaruruyag makiganya, malin abono sa ugali na pasuruhay, na an gana, base sa makusog na boses, sa mayad na punchline; diri sa lohika.

An debate, naging tarag’ukan. An pag-urupod, naging arapináy. ‘Si’apo kun peyknyus, basta pambihira! Ha ha ha!’

Binoto mo an Burog, kay uso. Mamangno, di’ ka nagmarangno, maaramon ka na sa historya, pinakihimuwaan mo an martial law nan diktadura, an mga kinalit nan san mga pinatay. Naruyagon ka san onrahon sin lubong san estado an diktador mo na bis’ang. Makalit na ngani, pakalit pa an lubong? Di’ ka nakareparo? Na dahil sa mga troll mo, bigla nagkapresidente an solar system?

Bagaw san mga insusubaybayan mo na gikan sin balita sa Facebook, dinaya si ngubngoB, kaya naniwala ka man. Naluoyon ka kaniya, napuringuton ka na sa kakontra niya.

Nareparo mo an pinaniwalaan mo niyan? Ligal na o tama an pagpatay na diri unagi sa proseso san korte, ligal na o tama an pagpreso na wara sin kaso. Kada sabihon san Burog na idol mo, muda, insulto o tuya-tuya, di’anis sa imo. Kun nasosopla o narereparuhan, an palusot mo, karaw, o lengwahe sin cowboy. Hinimo na san Burog mo na kriminal an pulis, maisangsang ha’k sa tila-tila mo an bagaw niya gera sa droga.

Di’ ka nakareparo na hasta niyan, an ubra mo ha’k pagsulay san Burog mo na trial and error? An mga panuga sa imo, na tinulon mo hasta lastiko, bilanga kun pira na an nautob, o kaya pa utubon. Ipamutang may nahimo siya na mayad, kaya man yun himoon san iba, na di’ kaipuhan pagtaradulon an mga Pilipino.

Naruyagon ka makipaunit, labi na bagaw sa survey, daghanon pa nganyan an naruyag sa Burog. Ugaring, yun na karuyagon, malin karuyagon sin bata, na nakasampilong sin saday kaniya. Naruyagon ka mag-imod san naglalayog na manok-manok, hali sa nagrarabá-rabá niyo na balay.

Maruyagon ka pa ada kun maadman mo, na an mga sugád sa imo, bagaw sin maaram, di’ man mumóng, kundi but’anon. Ugaring, bagaw pa niya, an pagiging mumóng, pangyayari na may bulóng; an pagiging but’anon, panugâ mo, na kun diri mo bungkagón, wara na solusyon.

Kaya, caiigát, an nalipát, burikát.

Basketbolista

Duungán yadto. Nan basketbolan. May mga sakayán na nakaduong. May namarasyada. May gol na sayu-sayu’ay. Graba an pauntulan.

An sul’ot niya, kamiseta na puti, nan palda na malin hatok na asul. Goma an kaniya sapatos. Habang nag-uuyág siya, nagpapauntol sin bola, saklay niya an kaniya knapsack. Kun akay saklay ini na knapsack, habang nagbabasketbol, pambihira pag-isipon. Badi daghan, o kinahadukan dini, an makawát. O, badi in-aanád niya an sadiri na mag-praktis sin may magub’at sa lawas, basi kun ungód na na uyág, na wara na sin saklay, mas hataas pa an kaya niya luksuhón.

Wara man madaog sa praktis na may kauyág o kakontra. Sayo pa ini na wara sini na pag-uyág niya. Kaya pagtatapok niya san bola, wara man sin nag-uuláng. Pag-untol nan pagligid, siya manta an na’bukod. Wara sin masukol sa ungód niya na kakayahán.

Pwera sa ako, wara na sin iba na tawo. Kun diri ako, wara sin maggaganya, o magtutuyâ-tuyâ, kaniya.

Pira na pauntol, pira na rabák san bola, nasumó ada siya. Namunay, nan hunali. Saklay an knapsack. Sipit sa irok an bola.

Nano daw an mangyayari sini na basketbolista? Ungudón ada niya, sun’don ini, na karera?

Wara sin sukól an posibilidad. Badi di’ pa siya nabubuhay san may maging senador na basketbolista. Dinara sa entablado an pagiging popular. Maski iba na na uyagan, malin pagbasketbol pa gihapon an imód kaniya san katawohan.

Siya, badi hali dini sa graba na salóg, makauyág sa matayunas na kahoy na uyagan. Hali dini sa may sayo na mirón, pwede siya makauyág na may nag-iimód na sayo kamilyón. Sugád so’on kadaghan san posibilidad. Kay bagaw ngani, bilóg an bola.
____________________________
An retrato tabì, kuwa sa duungán san Sorsogón.

Nag-iinóp solo

Nagtuturu-tatsi siya sa ingod. Panirum-sirom sadto sa duungan. Magraba an tinampo, kaya daghan an mapupurot na saragday na bato, na naiitsa sa kun diin: sa tubi san salog, sa dagat, sa bubóng san saday na sirungan.

May nutbok siya sa bulsa sa lubutan san kaniya saruwal. Kun paano ini nakahusto, awat na kaadmi, kay awat na ini inhihirimo, na saruwal na saday an bulsa.

‘Nono’, hapot ko kaniya. Nono an gahoy san lalaki na nanugad kaniya an edad. Kun kapurupareho, Padi. Kun malin mas may edad, Inoy o Tiyo. ‘Arin dini na motor an nabyahe pa Matnog?’ ‘Ambot’ nganyan, di’ niya aram.

Wara na ako paghapot sin manungod sa motor. Di’ man ako pa-Matnog, nan hadok ako sa dagat.

‘Nag-iiskwela ka?’, bagaw ko na hamok.

‘Ma’o tabi. Sa Trade.’, bagaw niya.

‘Nano an in-iiskwelahan mo?’

‘Um, bukisyunal…’

‘Aw, di’ mayad. Pakahuman mo, makatrabaho ka na…’

‘Hm, gusto ko pa mag-iskwela…’

‘Sin nano pa na kurso?’

‘Umm, gusto ko maging indyinir…’

‘Kay akay?’

‘Aw, basi makahimo ako sin tinampo…, sin tulay…, sin duungan, na sugad sini…’

‘Di’anison daw, ha? Di’ niyan pa ha’k, gahuyon ko na ikaw na engineer…?’

‘Ha ha ha! Wara pa ngani…’ Tuninawa siya, nan tunapok sin bato kun diin. ‘Bay’i tabi, kay kun maging indyinir ako, humanon ko ini na duungan… ha ha ha!’

‘Aw, ma’o, ha?’

‘Badi ako sini an inhuhulat…’ Nan dunalagan siya bigla.

Nabilin ako na nagtatan’aw kaniya. Kangina na uya siya, malin saday-saday sa kaabay san higante na makina. Sugad san pangarap niya, na dako pa an hahampangón, bag’o mautób. Kaya man nagsosolo kay nag-iinóp. Nakainóp, kay nagsosolo. Pareho man sa ako.
________________________
An retrato tabì, kuwa sa duungán san Sorsogon.

Luway na pakigsuhay

Maati an iyo palibot?
Malang’og an hangin na nasisinghot?
Makulog an imo ngipon?

Mayon ako solusyon;
diri ini mahika
o produkto na special offer:
an gahoy sini, determinasyon.

Di’ mo kaipuhan sin mayad na masitera
pwede man maski taklaon na orinola
magtanom ka sin masitas
na nagbuburak, ha?

Pagburak sini, daog san gayon
sini an ramok sa palibot.
An hamot, matahob sa lang’og.
Taghuyi, kay mawawara an kulog
san imo ngipon.

Nasa sa imo yun.

Maski may masitas ka na nagbuburak
kun mas gusto mo im’don an ramok
kun mas ruyag mo sang’abon an baho,
ikaw an magbo’ot.
___________________________
An retrato tabì kuwa sa duungán san Sorsogon.

Hatudan, hulatan, duungán

San hinatód mi ikaw dini
di’ man ‘gud kami mamundo;
aram mi na di’ ka man maghaharayo
dini ka man ha’k sa harani
magtataga-bisita, magtatagakanhi.
Kun ini na imo paghali
dalan sin padagos na pagkasurugpon
wara man sin maraót so’on.

Tanda’i an ato hururon
pagbalik mo gihapon, dini mi ikaw
huhulatón. Magkakaranta kami
magkakararáw, magsasararò sa balon
habang nagpapaabot sa imo.

Ini na duungán, lugód di’ na magdako
kay an duungán na dako, nagdadará
sin mga tawo sa mas harayo
na kun magbalik man, di’ na pareho
san dati; maski ini na hinalian
na duungán, kanira na ikaati.
__________________________
An retrato tabì kuwa sa duungán san Sorsogón.

Pagà sa ugát

Bagaw sin mga maaram, an tubi nganyan, latayán
sin dugo na nagbubuhay sa mga lugár.
Sugád man ada san dugo sin tawo, o hayop
kun wara sini, mamamatáy.

Ugaring, sa nasarihán, namasdán
o nanotisyahan, di’ man intiro
na dugo, puro na sugád sin presko
na gatas sin ina.

May dugo na may tiblang sin hilo
na luwáy-luwáy magpupungog, magkukutol.

Pinapatay sini an bilog na lawas
inaalikunan na sugád sin marára na halas
nakupót na sugád sin pagà sa ugát.

Paano hahalion an hilo sa lawas?

An maati na dugo, kaipuhan lumuwás
kaipuhan paduguón an lawas
basi ini na hilo umawas;
sasamadon an panit, titi’uson an lanit
kakagatón an bag’ang, ipipiyong an mata

Nan diyo-diyo, iliwán an bag’o
malinig na dugo:
an mabagahon, malinigon, nan puro
na dugo.
_____________________________
An retrato tabì, kuwa sa duungán san Sorsogon.