Patapô sa Bag’o na Taon

Niyan na maabot na Bag’ong Taon, kun gusto mo sin masirám na mirindalan sa disperas na katutnga, masiram an tawho nan sin tahada, o kape nan sin galyitas. Kun pinaparang’an, pwede man maglukay sin mapulót, o maglusak sin bilanghoy, o magpakrô sin hilaw na saging.

Di’ ano kun kaya pa, nahinguha sin diyô na dinugô, nan atulan sin lanson. Kun dini sa Bulusan, wara sin iba na makuwaan, dini kura Oya Rose Narvades sa Central. Wara ikaduduwa an siram san kanira lanson. An pulot, an rugi nan san yumhok, saramahon. Hanggan niyan, sadiri nira na kamót an gamit sa panarabaho, batog sa pagparugi san bugas, hanggan sa pagmasa nan paghulkab hali sa hurma’an na talimon. Kadaanan pa man an kanira sistema san pagluto: dako na karaha sa sug’ang na may gatong na kahoy. Kun halaba man nan maluway an pila, di’ man hamok dahil sa kadaanan na sistema, kundi mayad man san pambihira na siram. Maski nagsaday na an lanson nira basi nganyan bumarato sa konsumidor, wara man gihapon pagsaday an rami. Kun gusto mo, pwede ka na magpadaan. Kumadto ka sa Central myentras atab pa.

Kun sayum’an ka, kay kun daghanon na an nagpadaan, ayáw kahaghag. Kun kaya mo, kumadto ka sa Sorsogon. Doon sa harani san sa’od, harani san Goodluck Commercial nan likuran san Jollibee, hanapon mo an Eppie Jazmin Carinderia. Do’on mayon sira sin pang-okasyon na lanson. Ini na lanson nira, an giniripad na sugad sin diyamante baga, na malin ma’o an kadaanan na itso sin puto (kutsinta, lanson, sapin-sapin, biko), na sugad man san inlilibot kun iba na. An kanira lanson, nasa nigo, mga dos kilos an kadako o kagub’at. Mayon sira do’n sin yano hamok o plain na a-syento-singkwenta, an may keso sa ibabaw na a-syento-sitenta, nan an may hamon nan keso sa ibabaw na a-dos syentos man. Basi di’ ka magpila o maghulat, pwede ka man magpadaan sa paagi san kanira numero na 056 2114305 nan 056 2113830.

An kadi’anisan san lanson kay pwede mo asayon, nan pwede man isuda sa isuruda. Madali pasu’on kun habo san bahaw na lanson.

Kun nakapaputukón nan nahadok mabungkag an kamulmóg o an mga guramóy, pwede ka man bumakál sini bagá na pan de bomba doon kura Oya Basyon Manda o kura Oya Paring Tan. Sadto nan niyan, di’ man nagluluya an kanira tinapay, maski nag-iiba hamok an kadako. Insusunod nira sa kakayahan san konsumidor, basi nganyan padagos na makatadi. Ma’o ini na kaisipan sin pagnegosyo an dahilan kaya hanggan niyan, ini na duwá na makáw san Bulusán, diri nawawara.

Manungód sa latô

Sa trese na bata ni Inoy Ruben, si Adela an tigurángi. San makahumán siya sa hayskul, sugád san kadaghánan, punaManila siya; nagpasweldo. An padará niya bulán-bulán, kadánon nira intero na nabilín sa Bulusán. Kaya may namagpakahumán pa sa hayskul, nakapaManila, nan nakasulód man sin paswelduhan. Diyo-diyo, may nag-arasawá nan nagkaarasawá san kaniya mga kamanghód. Si Adela, bagaw ngani dini, wara ká-agihí.

Sayo na hapon, sakay san lastrip hali sa Gubát, bunurót-burót si Adela diní sa Lomboy, may kaupód na lalaki. An pamati ni Inoy Ruben, sarakot: maogma na ngarat san pag-uli ni Adela, ruyag (na maasawá man ada gihapon), haghag san bo’ot sabihon sini (katrato ada ini, o kabiyô na? akay wara pagsabi? nano daw sini an sasabihon san pagkararáni?).

Tama an sayo na tangkód ni Inoy Ruben. Biyô na si Adela nan san kaupód. Maski diri pagsabihan, aram san pagkararani, kay sira, wara man sin naadman na kinasál si Adela. Ini man liwat si Inoy Ruben, kun sa pororók, abantehon sa mga notisya manungód sa kararani. An pagpakasal pa san bata an diri maunabi?

Nakabawi man tulos san ngarat si Inoy Ruben. ‘Naagihan man gihapon si Adela’, pabantóg niya sa harampang sa tinampo pagkaaga. ‘Di’anis, kay Bikolano man, taga-Catanduanes…Mayad man kuno ada an ‘hanap sini na lalaki…’ Wara man sin daghan na simbag kun Inoy Ruben. Sa mata san kaharampang masisilhag an ‘Aw, imudón ta…matikbayô ka nganì…’

Mayad man an performance sa una na taráp. San aragdahón pag-inom, payt man an lalaki. Masarig man sa irinóm, wara man tulos kahubóg. Tunangway man! Sa ikaduwa na taráp, hinumán niya an tudâ na si’akon ni Inoy Ruben. Wakî diyo, pero nakagamit man sin wasay.

Mayád na kunta an overall performance, kun diri sa latô.

Yadto na hapon, lunabay si Inoy Goyô Paralatò. Halì pa’k sa dagat, saklay an alát na himumunò sin latô. ‘Ho, latô, makuwa kamó?’, bagaw niya sa harampang sa tinampo. Nabati siya ni Adela na, sugad man sin daghan na bihira na mag-uli, nalî sa daghan na bagay dini, sugád san latô. Kunagrat sin ‘Ma’o tabi’, nan kunadali sin plangganisa. Sugad siya sin bata na nagalaton san latô.

Pag-kaaga gihapon, iristorya an asawa ni Adela. Marasa pa nganyan. Karawon mo, an latô, sinudaan sin kinagód? Diin ka man so’n pagbagata? Kada makabati sini, nakatinawa.

Dini pan’o sa Bulusan, an kinaan’dan sini na latô, pakasawsawi sin diyô, pinupugaan sin suwa, nan, bag’o mamatay ubos, inaasay na an latô. An iba ngani, di’ na insasawsawan, nan di’ na inpupugaan sin suwa. Hinuhumhóm na diretso, diretso paragamô. Wara dini sin nagsasari sin iba na paagi sin pagkaon o paggamit sini na latô, sarihon halimbawa, kun pwede man ini na mga imbento:

1. ibutáng sa limpyado na himituk’an san barakâ na ini-steam.

2. isakot sa kaong, sago, o gulaman na may cream hamok, maski wara asukar

3. sakutan sin hinóg na tagbak, giniris na tambis o kayubkób, kinisnit na pakó, kinisnit na sebulyino, giniris na kamatis

4. idekorár sa pritos na isda o tayubà o puto

5. ipalamán sa monay

Para kay bihira gu’d dini an naruyag magsari sin medyo iba na estilo o palaín-lain sa kinaan’dan; an bagaw sa Ingles innovation. Awát na kunta kadiskubre halimbawa na mayon pa sin mas produktibo kaysa sini na wara kahumánan na harampáng dini sa tinampo. Na pwede man ngay’an magbugsok sin lawas sini na kalunggay sa piliw san baláy, imbes na magparapangáyo sin sulihón. Na kun maghimo sin gubón sa barisbisan, tanumán sin dahon-kamote, may ugbós na makukutós, o tayód na mahihimunò. Kun iba na, nababarì man ini, kun may bag’o na naiimód, halimbawa kun may hali sa Manila na an sul’ot uso, halimbawa Bang! Bang!, posible may magpatarahi man san ‘sugad so’n, ho…’

San mamasdan ni Inoy Ruben an hinimo san bisita nira, nan san kunswelo na hinatag sini sa pagkararani, maski wara pagtugâ, malin grabe an raw’ay niya. San magpaaram an lalaki, bagaw ipreparar an kanira pormal na kasal. Pagbalik nganyan, iupód man an mga magurang nan sin mga paryentes. Wara na man ‘gud yadto pag-arim-arimi. Nareparuhan ada an raw’ay ni Inoy Ruben san hinimo niya sa latô. Si Adela, san mareparo na wara na man siya sin inhuhulat, punaManila gihapon, nan awat naman bag’o nakauli. Si Inoy Ruben, nagparapanghumot. Kun nalilimót-limutan na niya an humot, nabalik, kun may nakaunabi gihapon san manungód sa latô.

_________________

Tribya

Pirmi pa man tabi may latô dini, maski nano na bulan, basta mayad an dagat.

Ugók

Kun naglilinumpán, inlilikayán ini. Kun diri luru-luskáyon an nagkakaladkád na hatok, maglalána, mag-uugók.  An lana, ma-sabáw sa suli, habang sa iraróm, an lugdáng san lunop, dada’ugón an rami san inlulumpán.

Ini na lugdáng san hatok, ma’o ini an ugók. Kun naglalana, kun magkolór takla na ini, pwede na hali’on sa kalayo, papinitón sin diyô an lana, nan hali’on na sa karahà.

Masirám ini kun mamará sin lana, kaya kaipuhan puga’ón ini. An naimód ko sa giláy ko, mismo an bagól na magkaka’ób, an lubót nan san matá, ma’o an gamit. Linuluhò an sayô na matá san bagól (may toló bagá tabi na matá an lubí), ibutáng dini an pupugaan na ugók, ilungtód an lubót na bagól sin patikayâ, nan ipitón an ugók. An lana na magtuturo sa linuhò na matá, isalod hamok sa karaha.

An kadaánan na gamit sini, inaasukáran, sinasarungsóng, nan hinuhubót sa uruyág. Pwede man ini isuda sa sinugna na uláb, halimbawa bilanghóy o kamote. Kun may puto kutsinta o palitáw, di’anis man ini na dekorasyon, habang an handab, iparadis man sa tam’is san puto o palitáw.

______________

Sa baláy nira Inoy Bundoy, nagtatála kaniya si Oya Lunding.

‘Iya, nano, napadulután mo an kugnót ni Inoy Tura…? Tsk, mayádon ka nag’ud…’ Nagpipiriting-piting pa siya na nag-iimod sa asawa.

‘Aw, matagál siya sa nangaipuhánon? Dadagdagán ko pa kunta sin sayo na bareta na Mr. Clean, para kay kun makareparó na. Imbes na ugukon na, ambot matubod pa…’

‘Iya, an’hon ta yo’n na upo niyan?’

‘Ay, di’ ginigisá sa sardinas…’

‘Atog, maluya man liwat ako sin paggisá-gisá…ma’d kun pag-un-on…  Diri ikaw an mayád so’n…?’

‘Aw, iya, halá, para magisá…’

‘Mayád-ayád… bitsini hamok sin mayád, kay basi sumirámon…

‘Ma’o, nan altuhí na sin kalalána, kay kun umugók man… Nagtatamirî si Inoy Bundoy, na nagbubuhát hali sa sopá, pakadto sa dapóg.’

‘Ikaw liwát…ungód man bagá na maarámon ka maggisá…?’

‘Um-huh…’

Lunóp

Sayô ini na isurudà sa Bulusán na maski niyan na uso na an pagbakál sin dati na luto na pagkaon, di’ man gihapon nawawarà.

1) Magkagód sin maski kalibkíb ha’k (o depende kun sarín kadaghan an makaon) más di’anis kun layâ na lubí.

2) Butangán sin di’diyu’ay na tubi. Wara ha’k sin gumón o sara’an, puga’on an kinagód.

3) Saludon sa plato san kada sayo na makaon an lunóp. (Base sa tradisyon, an lunóp, inpapadanlay hali sa kamót, pakadto sa braso nan diretso sa siko nan pakadto na sa plato.)

4) Burá-burahán sin asin an lunóp nan samu’an sin luto.

5) Kumaon sin di-kamót.

6) Kun nakakompra-diya, basi pa kun nakabakál sin ugá kay masirám man ini isudâ sa sudâ na lunóp.

(Ini na resipe padara ni Kalampunay san Hunyo 20, 2008)

HAGÍS NA MAY HIPON

1. kun may puno sin hagís, pumukdî sin mga napolò na bunga. Pili’on an hubál na nagbabagá-bagá pa ha’k.

2. bumakál sin piso na hipon

3. girison an hagis sin pino (hali’a man tabi an liso bag’o girisón)

4. isamò an hipon sa hagis.

Masirám ini na sudâ kun may kaatól na lunóp.

(Dagdag ini na resipe hali kun Buskay, san Hulyo 9, 2008)

Pinusô nan sinarúngsóng

Pwera san adobo, eskabetse, kandingga, molido o balikutsa, daghán na pagkaon o linutò, nginaranan base sa kun nano an hinímo o paano prineparar an putahe.  Halimbawa: linunggóng na hagís, kinílaw na pakó, sinugba na buráw, linandág na tubò, kinagáng na pokót, kun nano pa. Mayón sin ginahoy base sa pagkapakete, sugád siní na pinusô nan siní na sinarungsóng.

Pinusô

Mga kasakot: Ginalpong na bugás, lukarón, asukar, dahon sin saging o hagikhik.

Masáhon an ginalpong, lukaron nan asukar sa sayô na butangán. Tubi’an na diri hamok maglamóy-lamoy. Sarakuton pa hanggan masaráma.

Gumisì sin dahon sin saging, mga sang-dangaw an lapád. Sarungsungón. Ibutáng an minasa na ginalpóng sa sarungsóng. Pilukón sa ibabáw. Sanigán an iraróm san koron, kaserola, o kaldero. Ilungtod patugbos sa sanig an mga sinarungsóng na ginalpóng. Tubian sin sayô na gurót san guramóy. Isugnâ sin mga 40 minutos o hanggan maluto.

Dumdumón: An ginalpóng na bugás, di’anis kun diri pinuhon, sugád san ginalpóng sa lusóng. An lukarón na lubi, mas mayád kun kinagód, imbes na kinaruskós. Kun warâ asukar, pwede man an binuruká na tam’is sa bagól. An dahon san saging, dangdangón ngon’a tabi.

Sinarúngsóng

Magsarúngsóng sin papel; peryodiko, komiks, o kapareho. Butangán an sarúngsong san paborito na supa’on: hinigtô, polborón, o ugók. Pilúkon sa ibabáw. Patugbusón sa kamót. Gisi’on an matarais na durho. Dini mag-aagi an sulód na intataktak sa hiwà, myentras yadto sa tinampo, naki-uyág o nagyayanghad sa uruyág.

___________________

Tribya

Kun iba na, an gahoy sini, tipusô, an pinusô, malin hali sa ‘korte sin kapusô’. Ambot kun akay, maski pwede man ini gamiton sa pagbambán o pagsuman na an gamit pino na ginalpóng o bilog na mapulót na bugás, an pinusô, garamitón hamok sa ginalpóng na bugás.

An sarúngsóng, badi hali sa saruyong o sagurong, o parareho an hinali’an.

Linumpán na mahárang

Orágun, urágon o maurágon. Daghan na Bikolano, labi an kalalakin’an, malin naruruyag sini o diri nanigár kun nasasabihan na sugád. Kun nano nag’ud an bo’ot sabihon sini, kun mayad o maraót, kun pag-umaw o sipat, diri ko aram. An aram ko, wara o bihira ada an tagadini na maruruyag magáhoy na urag-uragón. Syempre, diri ini di’anis.

Mayón man sin pag-imod na kita na mga Bikolano, mahilig o mayádon sa mahárang. Mayón pa sin istorya na an Bikolano nganyan, kun may barúng-baróng, inuuna pagbantingí an tanóm na sili, bag’o an baláy. Kun may karáon, kun may nasugád, O, Bikol ka, magaling ka sa maanghang!, bihira ada an nanigar. Mahabò, kun magaling? Ugaring, kun di’ man anad magsili, paan’hon?

Di’ man ‘gud intero sa ato anád sin pagsili sa pagkaon. Daghan hamok ada an pagkaon ta, sugad san linumpán, na pwede silihan. Di’ pa gihapon ini nangahulugán na basta tagadiní, masinilí. Kun praktisado, may harang na nakakaya, kay an kakayahán sini, nasa pag-anád. Badi sa linumpan, sa curry, o sa papaitan san taga-Norte. An sayo ko na naruyagan, ini na bagaw ta niyan Bicol Express. Kun nasuli ako sini, wara man ako sin inirugan, sugád hamok sini:

Mga kaipuhan:

Ginipád na lyempo, lunóp, giniripád na sili na daragko, giniripád na sili na sarágday, dinunot na bawang, hipon, asin, dinunot na pamyenta na itom.

Pakaládkadón an hatok na may bawang. Luskayon hamok basi diri mag-ugók an hatok. Ibutáng an lyempo. Luskayón hanggan malutò, hanggan umitos. Ibutáng an hipon. Timplahan sin asin. Kun madali na haunon, ibutáng an sili. Luskayón hanggan malutò, na diri lat’ok, an sili. Kun gusto, butangán pa sin pamyemta na itom.

Syempre kay may hatok nan may tabâ, magsasabáw ini sin lana. Pwede man hakáton an sobra na lana. Di’anis sini na kaatól, pritos na isda, sabáw sin sinigáng, nan panulsihan na ginuyod. Pagkahapon, hali sa paglantúag, pwede man ini sudaán sin bahaw na lutò.

_______________

Tribya

An tiharángi na sili diní sa Bulusán, an saragday na bagaw pasitis. San Abril 14, 2011 kinila an Trinidad Scorpion Butch T, halì sa Australia, na tiharángi na sili sa bilog na kinab’an.

An harang sin sili, nasusukol sa paagi san bagaw Scoville scale.

Hay, bu’ay…

Sayo na adlaw, an mag-asawa na Inoy Tugas nan Oya Pugay, namintana sa kanira istaran, nag-aprobitsar san mayad na panahon. Nanirum-sirum na, mala kay nagrorosa-rosa an panganoron.

‘Haay, ka’dianis daw san panahon niyan…huraw nan mahayahay…aaah…’, naglabog-labog si  Inoy Tugas sa kaniya pwesto. ‘ San arin man daw yadto, tali’ungod an kauuran…’

‘Ha-hayy’, bagaw ni Oya Pugay na nanghihiwod, nakadupa na biyo.  ‘Di’ bale an uran, an habo’on ko, an barong-barong. Kun nakusog an hangin, sugad kita sin ipangtalbo…’

Namungnan si Inoy Tugas. May nadumduman siya.

‘O, nano, kay sunilensyo…? Naigo ka san hangin…? Hoy!’

‘W-wara. Nadumduman ko an ultimo na bagyo na makusog, nan san kabataan ta na nagkapererwisyo…Wara nag’ud ako sin nahimo basi maisalbar man kunta sira…’

‘Ay, ba’adawh…Nano man an mahihimo ta? Kita mismo, pirmi man delikado kun maraot an panahon…’

‘Aw, mayad man gihapon kun tugas na an ato mga kalami’as…’

‘Ungod.  Para kay di’ man hamok bagyo an ato inkakahadukan…’ May nadumduman si Oya Pugay. ‘Aw, ho, Lando! Lando! Tag-uki na daw an kabataan, na magkunung na sin uruyag kay, ho, hapon na. Mamangno do’n maghaharapon na man an mga u-ang. Ambot makursunadahan pa sira do’n sa ribok nira…’

Si Lando an ikatolo nira na bata, sunod sa gurang na si Laya nan san ikaduwa na si Lanos.  San arin yadto na magbagyo, diyo pa ini madale.  Nakalibre man, para kay madali na niyan matimli, nan naging malilimuton. An ika-upat, si Lukaron, mainadalon nan mahiligon sa matam’is, sugad san bukayo. Ikalima si Silot na maski sinundan na, di’ pa gihapon nahali an pagkadilot.  Ika-unom si Atgob na marugi-rugi. Poto si Potot na an sip’on pirmi man naghohothot.

May tolo sira na maku’apo, mga kabataan ni Laya.  An tigurangi, si Sut’an na matabaon. Si Bu’ay na mabo’ot, nan si Nardo, na maski putik pa ha’k, ngana na an kasutil.

Nagturu’od man an kabataan pagsuhaya.

Dako an pamilya ni Inoy Tugas, an pamilya Kapuno. Mga maisog sira, diri basta nahahadok, nan diri maruri, naharalagba an buhay.  Katorse sira na magkamaranghod, mala kay ini na un’han san Sabang, sa kanira pa pinangaran.

Dati, mayad an kanira pagbuhay. Anad na san inbabagyo taon-taon, nan san alidad na atake san u-ang.  Para kay niyan, may bag-o na peste na masakiton likayan: an lagadi na de-motor.  ‘Ambot kun di’in yo’n hali, kay malin sa Insek an ngaran, tsin su nganyan’. Niyan, si Inoy Tugas na hamok an tuda sa katorse na magkamaranghod.

‘Tsk, gusto ko man kunta mag-abrod…’, bagaw niya kun Oya Pugay sayo na adlaw.

‘Abrod? Di’in man na abrod?’

‘Bagaw san huruding-huding, sa Malaysia kuno, makinarya an gamit sa pag-ataman sa mga kapareho ta.  Sa Singapore nan sa Hawaii nganyan, sigi hamok an pareretrato, kaarabay an mga turista nan mga babaye na de-kalson hamok…’

‘Aw, kaya man gusto mo, ha?’

‘Di’ man.  An gusto ko, urupod kita…Kundi, pan’o daw? Kun sugad ha’k sini pirmi, maabot ada an panahon, mapupu’o an lahi ta…’

Si Oya Pugay na man an namungnan.  Hunangos sin hararumon.  ‘Ay, buhay…’, bagaw niya.

Bigla sunalagbat an sayo nira na maku’apo.  ‘Gilay Pugay! In-gahoy mo tabi ako?’

Inagbay siya ni Oya Pugay, hinuruhapros an arot na ulo.  ‘Ha’ay, Bu’ay…’ Sa isip-isip niya, di’anis na’k kun bata, kay wara pa sin kapawutan.

________________________

Bu’ay san buhay ta

Padi Piswit: Maburung man nag’ud an Kano, ha?

Padi Ilog: ‘Kay?

Padi Piswit: Pan’o may gahoy sira na parareho…

Padi Ilog: Halimbawa?

Padi Piswit: An habon, sop. An sabaw, sop, an marugi, sop pa gihapon.

Padi Ilog: Ma’o man nag’ud. An mapinit man, kold. An ginahoy, kold. An sip’on, kold.

Padi Piswit: Iya an silot?

Padi Ilog: …yang kokonat…

Padi Piswit: An atgob?

Padi Ilog:…beri yang kokonat

Padi Piswit: An bu’ay?

Padi Ilog: …hmm..anborn kokonat…?

Padi Piswit: Iya, Inglesa man daw an bugahat…?

Padi Ilog: Aw, ayaw na so’n…

________________

Kun naglulukad, pwera san bagol, nakaamot man sin bu’ay.  Maski sa balay kun iba na, an nalalatak na lubi, may sulod na bu’ay.  Wara man sin iba na paagi sin pagkaon kundi pang-uson an bu’ay.  Pinurbaran mi pagpasambangi, ma’o ini an resulta:

Bu’ay con yelo

Bu’ay, ginipad sin saragday na kubiko
Kinaruskos na yelo             
Gatas na ebaporada
Asukar

Ibutang an ginipad na bu’ay sa baso. Kun gusto, pwede man butangan pa sin giniripad man na gulaman, mas mayad kun manglain-lain an kolor; halimbawa baga nan berde. Ibutang an kinaruskos na yelo. Ibutang an gatas nan san asukar.

__________________

Bu’ay san kahoy, kahoy san buhay

Badi sugad man ini san manok nan san bunay, arin daw an nauna, an bu’ay o an lubi?

May kanta na Waray: An lubi maupay na tanaman. An tuba sa tayok gigikan… Maluya man ako sa surumaton na ini, maski malin an bo’ot sabihon, An lubi mayad na tinanom. An tuba maghahali sa tayok. Sugad san kadaghanan na bunga, may burak ngon’a, an tayok. Mamangno, may potot, na naging atgub, silot, lukaron, tugas, lanos, nan laya. An duru-dimalas, nagiging bu-ang.  An lubi kun laya’on na, nararadag. Sa ingod, diri maawat, may maiimod na natudok. Sa diri maaram, sa sulod san bunga, mayon sin bu’ay, na kun saday pa, bagaw putik. Habang naghahataas an tudok sa luwas, an bu’ay sa sulod, nagdadako man, hanggan sumu’ot sa lubi.  An gahoy sini, sut’an. Sa punto na ini, nakukuwa na san bu’ay hasta san pwesto san lukad sa sulod. Matapsi na an bu’ay sini. Titam’isi bag’o magsut’an.

Pagdako san tudok, nagiging tagbong. Ma’o na ini an intatanom. Sa pira kataon, magbubunga na gihapon. May dako an bunga, may saday, na an gahoy, pugay. May baga, may berde.

Hali sa lubi, may gihay, lukay, bagol, bahi, bonot, palwa, tuba, suka, ubod, silot, kinagod, lunop. Hali sa gihay, may silhig, may basket. Hali sa lukay, may putos san ibos. Hali sa bagol, may uring, butones, nan kutsara. Hali sa bonot, may samhod, may eskoba. Hali sa silot, may bulong sa uhaw. Hali sa ubod, may atsara, may lumpia pa. Hali sa kinagod, may lunop, may bukayo. Hali sa lunop, may panhop, lana, ugok, nan sabaw san sulihon. Daghan pa an pakinabang hali sa lubi. Kaya ngani an gahoy nganyan sini, tree of life. Kahoy san buhay. Buhay na hali sa bu’ay.

Kun tag-pasô

Malin ngana’on niyan an daga’ang san panahon.  Sugad kita sin inngingiya-ngiyaan; San magpara-uran, bagaw mo, ‘wa’ daw pagsusudang’…Niyan na nagsusudang…

halo halo          Kun sugad sini an panahon, an Bulusanon, makinadto sa salog; naluwoy sin awat-awat, matapos ihalayhay sa kaging-otan an mga linab’han.  Pagkasumo pagluwoy, ma’o na manghahakgin san hinlayhay, na mayadmad na, magaan-gaan na utuhon pauli.

Mayon man sin mamagkadto sa payag sa butnga san pasakay.  Didto mahigda maghapon.  Mauli ha’k kun nakamati na sin gutom; matagob sa kusina kun may mamimirindal na bahaw.

          Yadto na may inani na paray, mag-aaprobitsar san sudang, magtataraytay san banig sa piliw san tinampo, nan mangbubulad san paray; di’ ha’k makabaya, kay kun may malagalag na manok na magdidiyo-diyo pagtuka san binulad.

Niyan, mayon na sin namagturu-tinda sin halo-halo sa piliw san tinampo.  Sugad man sa Manila kun sugad sini na tagpaso, mabutang hamok sin saday na lamesa nan sin sayo na bangkito, nagkapira na garapon sin iharalo, butangan sin yelo, balde sin tubi na talmukan san hugasan, diyo na baso nan kutsara, nan sin pangkaruskos sin yelo.  Mga kabataan man hamok an kadaghanan na parabakal.  Badi a-singko an kada baso.  Kun may leche flan sa ibabaw, a-says.

          Nadumduman ko sadto kun sugad sini, kun nalabay do’n sa Gubat, may karihan do’n yadto si E. Pring Ermino, na panabot ko, an ngaran, Efren. Mataba-taba na lalaki, dako an boses.  Popular an kaniya halo-halo’an, na di’anis kay harani sa pilahan san dyip na paBulusan, na matatan’aw kun mahali na. Malin uno singkwenta an baso.

halohaloSayo na pagkaon na Pilipino, ini na halo-halo. Mala kay kila na man ini sa iba na lugar, sa mga pag-urupod sin mga eksperto sa kultura nan pagkaon.  Kaupod na man ini sa mga libro, na di’anis liwat igbutang kun may retraro, kay manglain-lain an kolor.  Maski diin mo piharan, sugad sin masiramon.

          Labi niyan n na tagpasô.

_____________________

HALÔ-HALÔ

Mga halo:

          Gulaman (giniripad sin saragday na kubiko, kinolor sin berde o baga o dulaw)
          Daragko na sago (kinolor man sin baga o berde o dulaw)
          Kaong
          Dulsi na makapuno
          Dulsi na langka
          Dulsi na ube (an bagaw halaya)
          Sorbetes
          Leche flan;
          Sinugna na hinog na kalibo, tinam’isan, giniripad sin saragday na kubiko
          Sinugna na kamote, giniripad sin saragday na kubiko
          Sinugna na mais, tinalkas sa bunga
          Sinugna na liso sin baga na balatong
          Sinugna na gisantes
          Nata de coco
          Linubok na hinigto (an bagaw pinipig)
          Asukar na baga
          Gatas na ebaporada

 

Sa tigdiriyo na kantidad, ibutang an mga halo sa sayo na hararom na baso, na mas mayad kun mabubu’ungon, kay basi diri matumba kun maghahalo na.  Ibutang sa ibabaw an kinaruskos na yelo, hanggan kaya punu’on, nan kaya halu’on.  Butangan sin gatas nan sin asukar.  Halu’on sin mayad. Syempre kay hararom an baso, di’anis man kun an iharalo, halaba na kutsarita.

          Sa namagtinda, an leche flan o sorbetes sa ibabaw san yelo inbubutang. An gahoy na sini, special, kaya mas mahal na sin diyo. An paghalo, kaipuhan sin diyo na abilidad, imahinasyon, nan determinasyon, basi diri daghan an nauula.  Ma’o ini an agyat san pagkaon sin halo-halo; pwera san siram, nan san aloso’os. 

________________

TRIBYA

Aloso’os. Sa Bulusan, kun sumugad ka, hataason, di’ ko naabot, badi may sumimbag sin, higda’i… Kun sumugad ka, linti’as na paso, badi an suhestyon, kutsara’a, o kalu’i.

Sadto, an iba pa na bulong sa aloso’os, an ays grem nan san ays grap.

Langhoy man gihapon

Niyan na human na an ayuno, pwede na gihapon maghuru-haranda.  Sarihon ta gihapon an linumpan na langka na may bangot na kasag, o linumpan na ogob na may bangot na agama, an inasal na surahan, kusido na danoy, o dinugo na may kaatol na lanson.

Di’ ta’k paglimutan an kakan’on.

An mga kakan’on na Bulusanon kadaghanan, Bulusanon man an ngaran, sugad san ibos, suman, binamban, kinalingking, kinalu’ko, biniribid, sinapot, ginat’an, sinugna, pinuso, hinagom, paladosdos, linukay, o pinakro.  An mga kagamitan sini kasi mga Bulusanon man: saging, bugas, kamote, bilanghoy, baribaran, palawan, gaway. Taod-taod na ka-uso sa Bulusan an ispagite, na syempre, Italyano an gikan.

Ini na pudding, popular na kakan’on sa Bulusan na an gamit, Bulusanon. Ingles an ngaran, an sulod, bilanghoy man gihapon.

Ambot kun kan’o ini pagbatog.  Basta san adit-adit pa ako, inhihirimo na ini; palain-lain hamok sa biko.  Awat ada ini maging popular, kay bihira hamok an mayon sin hurma’an na kwadrado na lata, na kaipuhan pa utuhon pakadto sa panaderiya, nan bumayad san pag-hurno.

Sa mga bata-bata pa, batog sa mga eskwela kun party na pangPasko, hanggan sa mga party sin mga tin-edyer, usuhon ini. Niyan na uruli na Kamahalan, dahil may mga baragat nan may karaon, badi daghan an maghahanda sini.

PUDDING

Mga kaipuhan: Un kilo na inira’id na bilanghoy, 400ml na gatas na kondensada, 400ml  na gatas na ebaporada, 400ml  na hatok sin lubi, sayo na tasa na asukar, mga upat na kutsara na mantekilya.

Hurmaan na lata, wax paper o lana.

Sa sayo na dako na mangko o saday na planggana, sarakuton an mga kaipuhan.

Butangan sin wax paper o kun wara, lanahan, an sulod san hurma’an na lata. Ibutang an sinarakot na kaipuhan.  Kun wara sin sadiri na pugon, tahuban an hurma’an na may hurnu’on, nan darahon didto kura Ponga o kura Paring basi didto hurnu’on.  Kun may sadiri na pugon, hurnu’on sin mga medya ora sa 180 degrado kapaso, o hanggan maluto.

Pagkaon na pang-ayuno

kinilaw na maragoso1Mag-ayuno ngon’a kita niyan.

     Mayad pa, magsikup-sikop do’on sa kudal, kun may mapupudo na maragoso. Kun mayon, mayad  ini na suda niyan, maski diri na pag-atulan sin sinugba na bis’ang o lab’as na buraw o inasal na lawlaw. Maski wara na ngon’a sin ka-atol na kusido na danoy o mararara. Tu’ig na ini, maski para hamok niyan na adlaw.

KINILAW NA MARAGOSO

An kaipuhan man hamok: bunga sin maragoso, asin, suwa.

Hali’on an mga durho san bunga, pag-tunga’on pahalaba, nan halion an bukag.  Gipadon sin manipis pabalagbag. Bura-burahan sin diyo na asin. Pugaon basi mahali an pait. Pugaan sin saday na suwa, hali’on hamok an liso.

Kun gusto, maski diri na pagpugaon. Pwede man, girisan pa sin diyo na kamatis nan sibuyas. Kun sugad san iba, binubura-burahan pa sin diyo na asukar nan sin diyo na dinunot na pamyinta.

Syempre, atulan gihapon sin diyo na luto, maski di’ na ngon’a manulsi sin hinog na ginuyod.

___________________

TRIBYA

An maragoso, may scientific name na momordica charantia. Popular man ini bilang ampalaya, bitter melon, nan bitter gourd.

Daghan pa sini an resipe, diri hamok an bunga. Nakakaon man (nan nakabulong) an ugbos. Sa masunod, magsuli naman kita.

AYAW PAGLILIM’TI:

Sa may mga kumple’anyo niyan na bulan, hapi bertdey tabi!